އެހުސަން
އިރާގާއި ސީރިއާގައި ދާޢިޝްގެ ކުރިއެރުމުގެ ފަހަތުގައިވާ ކަންތައްތައް
އިރާގާއި ސީރިއާ ދާއިޝްގެ ހަރަކާތްތަކުގެ މައިގަނޑު މަރުކަޒުތަކަށް ވެގެން ދިޔައީ ދެ ގައުމުގައި ވެސް ސިޔާސީ، އިޖުތިމާއީ، އިގްތިސާދީ، އަދި ސަލާމަތީ ކަންތައްތަކުގެ މުއްސަނދި މިކްސްއެއްގެ ސަބަބުންނެވެ.
މިކަންކަން އެކި މަރުހަލާތަކުގައި ފެންމަތިވި ނަމަވެސް އާޚިރުގައި އެކަންތައްތައް އެއްކޮށް އުފެދިގެން ދިޔައީ ދާޢިޝްގެ އަމިއްލައަށް ޚިލާފަތު ކަމަށް ބުނާ ސަރަޙައްދެވެ. އެކަންކަން ނުވިސްނި، ގްރޫޕް އުފެދުމާއި ފުޅާވުމުގެ ފަހަތުގައިވާ ހަގީގީ ސަބަބުތައް ވިސްނުމަކީ އުނދަގޫ ކަމެކެވެ.
ސައްދާމް ހުސެއިންގެ ވެރިކަން ވެއްޓި، އޭގެ ފަހުން އެމެރިކާ އިސްވެ އޮވެ އިއްތިހާދުން އިރާގު ހިފުމަށްފަހު، ސިޔާސީ ފުން ބަދަލަކާއި ފުޅާދާއިރާއެއްގައި އިދާރީ އަދި ސަލާމަތީ ހަމަނުޖެހުންތަކުގެ ތެރެއަށް އެގައުމު ފީނައިގަތެވެ. އިސްތިއުމާރީ ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުން ފުރަތަމަ ނިންމި އެއް ނިންމުމަކީ އިރާގުގެ ސިފައިން މުޅިން އުވާލައި، ސަރުކާރާއި އާންމު މުއައްސަސާތަކުން ބައާތު ޕާޓީގެ މެމްބަރުން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ސާފުކުރުމެވެ. ފަހުން ޑި-ބަޢަތީފިކޭޝަންގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވި މި ސިޔާސަތުގެ ސަބަބުން ކުރީގެ އެތައް ހާސް އަސްކަރީ އޮފިސަރުންނާއި ސަރުކާރުގެ މުވައްޒަފުން އެއް ރެއެއްގެ ތެރޭގައި ވަޒީފާއިން ވަކިވެ، އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ދެމިގެން ދިޔަ މުސީބާތެއް އުފެދިގެން ދިޔައެވެ.
ބައެއް ރިޕޯޓްތައް ބުނާ ގޮތުގައި ސައްދާމްގެ ފެދާއީން އާއި ރިޕަބްލިކަން ގާޑްގެ މެންބަރުންނާއި ޖާސޫސީ އޮފިސަރުންނާއި ހަނގުރާމައިގައި ހަރުކަށި ކޮމާންޑަރުން ހިމެނޭ ގޮތަށް ކުރީގެ ބައާތީންގެ ގާތްގަނޑަކަށް 100،000 މީހުންގެ މަގާމު ގެއްލުނީ މި ސިޔާސަތުގެ ސަބަބުންނެވެ. އެއް ޒަމާނެއްގައި އިރާގުގެ ސަލާމަތީ މުއައްސަސާގެ ބުރަކަށި ކަމަށް ބެލެވުނު މި ފިރިހެނުންނަށް ކުއްލިއަކަށް ވަޒީފާއާއި އާމްދަނީއާއި އިޖުތިމާއީ މަގާމު ގެއްލިގެން ދިޔައެވެ. މަޑުމަޑުން އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު ސަރުކާރާ ހަނގުރާމަ ކުރަމުން ދިޔަ ހަތިޔާރު އެޅި ޖަމާއަތްތަކާ ގުޅިވަޑައިގަތެވެ.
އޭގެތެރެއިން އެންމެ ބޮޑަށް އެނގިވަޑައިގަތީ ހާޖީ ބަކުރުގެ މައްޗަށެވެ. އޭނާ ވަނީ ދާޢިޝްއާ ގުޅުމުގެ ކުރިން ސައްދާމް ހުސެއިންގެ ޖާސޫސީ ހިދުމަތުގައި ކާނަލްއެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތް ކުރައްވާފައި ކަމަށާއި ފަހުން އޭނާ ވަނީ އެ ޖަމާއަތުގެ އަސްކަރީ އޮޕަރޭޝަންތަކުގެ ޗީފް އާކިޓެކްޓަކަށް ވެފައެވެ. ދާޢިޝްގެ އޯގަނައިޒޭޝަނަލް ސްޓްރަކްޗަރ ބިނާކުރުމާއި، ސަރަޙައްދު އަތުލުމަށް ކުރާ ކެމްޕޭންތައް ރޭވުމުގައި އޭނާ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑު ދައުރެއް އަދާކުރައްވާފައެވެ.
ފަހުން ހޯދި ލިޔެކިޔުންތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި އޭނާ ވަނީ ޚިލާފަތު ކަމަށް ބުނާ ވެރިކަން ހިންގުމަށް ތަފްޞީލީ ޕްލޭނެއް އެކުލަވާލާފައެވެ. ބަޢަތު ޕާޓީގެ ޖާސޫސީ އަދި ސަލާމަތީ ވަސީލަތްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އޯގަނައިޒޭޝަނަލް ޗާޓްތަކާއި، އޮފިޝަލުންގެ ލިސްޓާއި، އެމީހުންގެ ޒިންމާތަކާއި، މަޑުމަޑުން ޤައުމެއްގެ ކޮންޓްރޯލް ހޯދުމަށް ފިޔަވަޅުން ފިޔަވަޅަށް ސްޓްރެޓެޖީއެއް ހިމަނާފައިވެއެވެ. ސައްދާމް ވެއްޓުމަށްފަހު ވެރިކަމަށް އައި އިރާގު ސަރުކާރުތަކުން ސުންނީ އާބާދީއާ މެދު ތަފާތުކުރުމުގެ ސިޔާސަތުތައް ގެންގުޅުނެވެ. އެކަމުގެ ސަބަބުން ސުންނީ ގިނަ ސަރަހައްދުތަކުގައި އަނިޔާވެރިކަމާއި ބާކީވުމުގެ ފުން އިހުސާސެއް އުފެދުނެވެ.
ސިޔާސީ ބާރު ބޮޑުތަނުން ޝީޢީންނާއި ކުރުދީ ފަރާތްތަކުގެ އަތްމައްޗަށް ދިޔައިރު، އަންބާރާއި، ނިނީވާއާއި، ސަލާޙްލްދީނާއި، ކަރުކުކް ފަދަ އަތޮޅުތަކުގައި ސަރުކާރުގެ އަސާސީ ގިނަ ޚިދުމަތްތަކެއް ނެތިގެން ދިޔައެވެ. އިރާގުގެ ސުންނީ ޖަމާޢަތުގެ ތެރޭގައި ފަޤީރުކަމާއި، އިހުމާލުވުމާއި، އަމިއްލައަށް ހައްޔަރުކުރުމާއި، ގިނަ ބަޔަކު މަރާލުން ފަދަ ކަންކަން ކުރިން ނުފެންނަ މިންވަރަކަށް ދިޔައެވެ.
ޝީޢީންނާއި ސުންނީންގެ މެދުގައި ޒަމާނުއްސުރެ އޮތް މަޒުހަބީ ބައިބައިވުން އިތުރަށް ގޯސްވެ، ހަރުކަށި ޖަމާއަތްތައް ކުރިއަރައި ދިއުމަށް ފަހި ބިންގަލެއް އުފެއްދި އެވެ. މެދުމިނުގެ ސުންނީ ލީޑަރުންނާއި ގައުމީ އެއްބައިވަންތަކަމުގެ ވާހަކަ ދެއްކޭނެ ބަޔަކު، ޓެރަރިސްޓް ހަމަލާތަކުގައި ނުވަތަ ސަލާމަތީ އޮޕަރޭޝަންތަކުގެ ތެރޭގައި މަރުވި އެވެ. އެމީހުން ނެތުމުން ހަރުކަށި ޖަމާއަތްތަކަށް އިރާގުގެ ސިޔާސީ އަދި އިޖުތިމާއީ މާހައުލުގައި އެމީހުންގެ ނުފޫޒު ފެތުރުމުގެ ފުރުސަތު ލިބުނެވެ.
ސީރިއާގައި ދާޚިލީ ހަނގުރާމަ ފެށުނީ 2011 ވަނަ އަހަރުގެ މާޗް މަހު ވެރިކަން ކުރާ ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް އާންމުންގެ މުޒާހަރާތައް ފެށުމުންނެވެ. އެ މުޒާހަރާތައް އިންސާނީ އަދި ސަލާމަތީ ގޮތުން ބޮޑު ކާރިސާއަކަށް ބަދަލުވާން މާގިނަ ދުވަހެއް ނުނެގި އެވެ. އެތަނުގައި ދާޢިޝް އުފެދުމުގެ އެންމެ މުހިންމު ސަބަބަކީ ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް ފުޅާދާއިރާއެއްގައި ހިނގި ގަތުލުއާންމާއި، ސީރިއާގެ އިރުމައްޗާއި އުތުރުގެ ހުރިހާ ހިސާބެއްގައި ދައުލަތުގެ ބާރު މަޑުމަޑުން ރޫޅިގެން ދިއުމެވެ.
އެ ސަރަހައްދުތަކުން ސަރުކާރުގެ ކޮންޓްރޯލް ނެތިގެން ދިއުމާއެކު، ހަތިޔާރު އެޅި އިދިކޮޅު އެކި ޖަމާއަތްތަކުން ފުރަތަމަ ވެރިކަމާ ހަވާލުވިއިރު، ފަހުން ހަރުކަށި ޖަމިއްޔާތަކުން ވެސް ވަނީ ހަރަކާތްތެރިވެފަ އެވެ. އެންމެ ފަހުން ރައްޤާއަކީ ދާޢިޝްގެ އަމިއްލައަށް އިޢުލާންކުރި ޚިލާފަތުގެ ވެރިރަށް ކަމުގައި އިޢުލާން ކުރެވުނެވެ. އަލަވީ ލީޑަޝިޕާއި ސުންނީ އާބާދީއާ ދެމެދު މަޒުހަބީ ފިތުނަތައް ވަރުގަދަވުމުން، ސުންނީ ޖަމާއަތް ދިފާއު ކުރުމުގެ ޝިއާރުގެ ދަށުން އެތައް ހާސް ބަޔަކު ރެކްރޫޓް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ދާޢިޝްއިން ހޯދިއެވެ. މީގެ އިތުރުން މި ސަރަހައްދުގެ ބައެއް ގައުމުތަކުން ސޫރިޔާ ސަރުކާރު ވައްޓާލުމުގެ މަސައްކަތުގައި ހަތިޔާރު އެޅި އިދިކޮޅު ޖަމާއަތްތަކަށް މާލީ އަދި އަސްކަރީ އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދެމުން ދިޔައެވެ. އެ ތާއީދުގެ ބޮޑު ބައެއް އެންމެ ފަހުން ދާޢިޝްގެ އަތަށް ވަދެ، ކުރިން ނުފެންނަ މިންވަރަކަށް އެ ޖަމާޢަތުގެ އަސްކަރީ ބާރު ވަރުގަދަވެގެން ދިޔައެވެ.
އިރާގުގައި ސަލާމަތީ ގޮތުން ބޮޑު ޕްރެޝަރަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހުނު ދާޢިޝް ސީރިއާއަށް ބަދަލުވީ 2013 ވަނަ އަހަރު ކަމަށްވާއިރު، ރައްޤާ ހިފުމުގެ ކުރިން ފުރަތަމަ ވަނީ އެގައުމުގެ އިރުމަތީ ސަރަހައްދުތައް ހިފަހައްޓާފައެވެ. ސީރިއާ ސަރުކާރަށް ވެސް އަދި ހަތިޔާރު އެޅި އިދިކޮޅު ޖަމާއަތްތަކަށް ވެސް އެކަން ހުއްޓުވުމުގެ ގާބިލްކަން ނެތުމުން، ދާއީޝް ވަނީ ސީރިއާގެ ބޮޑެތި ސަރަހައްދުތައް ހަލުވިކަމާއެކު ހިފާ، އިރާގާއި ސީރިއާގެ ސަރަހައްދާއި ދެމެދު މެދުނުކެނޑި ބިމުގެ ގުޅުމެއް ގާއިމްކޮށްފަ އެވެ. ބޭންކުތަކާއި، ދައުލަތުގެ ގުދަންތަކާއި، ތެޔޮ ދަނޑުތައް ލޫޓުވައިގެން، ދާޢިޝްއަށް ލިބުނީ އިންތިހާއަށް މާލީ ވަސީލަތްތަކާއި، ގިނަ އަދަދެއްގެ ހަތިޔާރެވެ. އެކަމުގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ އެންމެ މުއްސަނދި އަދި އެންމެ ފަނާކުރަނިވި ތަކްފީރީ ޖަމާއަތަކަށް ބަދަލުވެގެން ދިޔައެވެ.
މިގޮތަށް އިރާގާއި ސީރިއާ ވެސް، ކޮންމެ ގައުމެއްގެ ސިޔާސީ، ސަލާމަތާއި، އިޖުތިމާއީ ހާލަތުގެ ސަބަބުން، ދާޢިޝްގެ ކުރިއެރުމަށް ފަހި ބިމަކަށް ވެގެން ދިޔައެވެ. ދެޤައުމުގެ މުސީބާތްތައް އެއްކޮށް، އެންމެ ފަހުން އުފެދުނީ މިޒަމާނުގެ އެންމެ ނުރައްކާތެރި ތަކްފީރީ ޖަމާޢަތެވެ.
