ޝަހީދު މަތިއުލާ ބަލޫޗް (ރ.ހ) އަކީ ނަބީ ސިފައާއި ޔޫސުފްގެ ރީތިކަން ހުރި ކެރި، ހަރުދަނާ ޒުވާނެކެވެ. އޭނާ އަކީ ޒިރްގުލްގެ ދަރިކަލުން ކަމަށާއި އޭނާ އަކީ މައިދާން ވަރުދާކް ޕްރޮވިންސްގެ ނެރުޚް ޑިސްޓްރިކްޓްގެ އޮލަޚައިލް އަވަށުގެ ރައްޔިތެކެވެ. އޭނާ އުފަންވެވަޑައިގަތީ 1377 ވަނަ އަހަރު (އެސް.އެޗް) ގައި ޖިހާދާއި ޝަހީދުވުމުގެ މަސައްކަތަށް ވައުދުވެފައިވާ ދީނީ އަދި ދީންވެރި އާއިލާއަކަށެވެ.
އޭނާގެ ތަޢުލީމެވެ
އޭނާގެ ރަށުގެ އިމާމާއެކު ދީނީ އަދި ޢަޤީދާގެ އަސާސީ ކިޔެވުން ފެއްޓެވިއިރު އޭނާއަކީ އަދި ކުޑަކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ރީތިކަމާއި ދީނީ ޢިލްމުގެ އަލިކަން އޭނާގެ ހިތުގައި ފުންކޮށް ބިންވަޅު ނެގިއެވެ. ފަހުން ޝާހިދު ސާބިރު ބަރިޔަލް ހައި ސްކޫލުގައި ނަންނޯޓް ކުރެއްވުމުން ދީނީ ކިޔެވުމާއި ޖިހާދު ތަމްރީނު އަތުގުޅާލައިގެން ކުރިއަށް ދިޔައެވެ. މި ދުވަސްވަރު އޭނާގެ ރަށާއި ޑިސްޓްރިކްޓްގެ ޙާލަތުގެ ފުން ވިސްނުމެއް އުފެދި، ހިފާފައިވާ ބާރުތަކާއި އެމީހުންގެ ލޯކަލް އަޅުން މުސްލިމުންނަށް ކުރަމުން ދިޔަ އަނިޔާވެރިކަމާއި އަނިޔާތައް އަމިއްލައަށް ފެނިވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ޖިހާދުގެ ފެށުން، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ މަސައްކަތެވެ
މުޅި ރާއްޖޭގައި ވެސް ހިފާފައިވާ މީހުންނާއި އެމީހުންގެ ލޯކަލް އަޅުންގެ އަނިޔާވެރިކަން ހުރިހާ ހައްދެއްގެ ބޭރުން ގޮސްފައިވެ އެވެ. ޝަހީދު ބަލޫޗްގެ އާއިލާ ވެސް މި އަނިޔާގެ ޝިކާރައަކަށް ވެގެން ދިޔައެވެ. ލޯކަލް މިލިޝިއާތަކުން އިންޒާރުތައް ދެމުން ދިޔައީ، އެ އާއިލާ އަމިއްލަ ރަށުން ބޭރުކޮށްލާނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ދެމުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަނެއް ބޭބެއެއް ކަމަށްވާ ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ޙާފިޒަކު ކަމަށްވާ މައުލާވީ ހުމާޔޫން (ހިލާލް) އަކީ ދީނަށް ލޯބިކުރާ މީހެއްގެ އިތުރުން ކާބުލްގެ އިސްތިޝާދީ މުޖާހިދުންގެ އިސްވެރިއެކެވެ. ޖަލުގެ އަނދިރި ގޮޅިތަކަށް ވައްޓާލިއިރު، ބަގްރާމްގައި ޖަލުގައި ހުންނަވަނިކޮށް އޭނާ ވެސް ވަނީ މައުލާވީއަކަށް ވެފައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން އެމީހުންގެ އާއިލާގެ މައްޗަށް ދަތިކަމުގެ ވިލާގަނޑެއް ފެތުރިގެން ދިޔައެވެ. ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ވަލު ޖަނަވާރުން މުޖާހިދުންނާއި ދީނަށް ލޯބިކުރާ މީހުންނާއި އީމާންތެރިންގެ އާއިލާތަކާ މެދު ހަގީގީ އަނިޔާވެރިކަމާއެކު ކަންތައް ކުރިއެވެ.
އޭނާގެ ބޭބެ ބުނަނީ: އަހަރެމެންގެ އާއިލާއަށާއި އަހަރެންގެ ބޭބެއަށް ދިރިއުޅުން ދިޔައީ ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ދަތިވަމުންނެވެ. އެއީ ޝަހީދު ބަލޫޗް، 1391 ވަނަ އަހަރު (އެސް.އެޗް) ގައި، ޖިހާދުގެ ހަނގުރާމައިގެ މައިދާނުގައި، ބާބުލް ޖިހާދުގައި، އެއީ ލޯގަރ ޕްރޮވިންސްގައި، އޭނާގެ އަމިއްލަ އީމާންތެރިކަމާއި ޝަރަފުގެ ދިދަ އުފުއްލެވި ދުވަސްވަރެވެ. އުމުރުގެ ބާކީ އޮތްބައި ހޭދަކުރީ ޖިހާދުގެ ހޫނު ވަޅުގަނޑުތަކުގައި ވަރުބަލިކަމެއް ނެތި ހަނގުރާމަ ކުރަމުން الله ގެ ދީން މަތިވެރިކުރުމަށާއި ގައުމު މިނިވަން ކުރުމަށެވެ.
އޭނާއަކީ ނެރުޚް ޑިސްޓްރިކްޓްގެ ދަންދުގެ އެންމެ ކުރީގެ އަދި އެންމެ ހިތްވަރުގަދަ މުޖާހިދުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މީހެކެވެ: އޭނާގެ ދީނާއި ޤައުމަށް ލޯބިކުރާ، ޝަހީދުވުމަށް ކަރުހިއްކާ، الله ގެ ރަސޫލާ (ޞޢވ) އަށް ލޯބިކުރާ، ސަހާބާ (ރ.އ) ގެ ފިޔަވަޅުމަތީގައި ހިނގާ، ދީންވެރި، އިޚްލާޞްތެރި، މާތްالله އަށް ބިރުވެތިވާ އަދި ނިކަމެތި މީހެކެވެ. އެތައް ހަނގުރާމަތަކެއްގައި ހީވާގިކަމާއެކު ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ހަނގުރާމައިގެ ހުނަރާއެކު އޭނާ ވެގެން ދިޔައީ މައިންސްގެ މާހިރަކަށް، ސްކޮޑް ލީޑަރަކަށް އަދި އޭނާގެ ފްރަންޓްލައިން މަގާމުގެ ޒިންމާ އުފުލާ މީހަކަށެވެ. އޭނާގެ އަމިއްލަ ޑިސްޓްރިކްޓްގައި ބޭރުގެ ދުޝްމަނުންނާއި ދިވެހި ދުޝްމަނުންނާ ދެކޮޅަށް ވަރުގަދައަށް ތެދުވެވަޑައިގަތީ، އޭނާގެ ސަރަހައްދުގައި ކޮންމެ ހަމަލާއެއްގައި އަދި ކޮންމެ ވަޅުގަނޑެއްގައި ވެސް ހާޒިރުވެވަޑައިގަންނަވާ ހިސާބަށެވެ.
ޚާލިދު ބިން އަލް ވަލީދު (ރ.އ) ގެ ޙަޔާތް ދިރާސާކޮށް، ޝަހީދު ބަލޫޗްގެ ޙަޔާތާއި ޤުރުބާނީތަކާ އަޅާކިޔާނަމަ، ބަލޫޗް ވެސް ހަމަ އެ މަގަށް ތަބާވެ، ސީދާ މަގެއްގައި ހިނގިކަން ފެންނާނެއެވެ.
ބަލޫޗަކީ ހުރިހާ މުއުމިނުންނާއި ޚާއްޞަކޮށް ޒުވާން މުޖާހިދުންގެ ވަރަށް ފުން ލޯތްބެވެ. އެންމެން އޭނާދެކެ ލޯބިވެ އިޙްތިރާމް ކުރިއެވެ.
އޭނާ ޖިހާދު ފެށީ ލޯގާރ ޕްރޮވިންސްގެ ބާބުސް ސަރަހައްދުގައި ކަމަށާއި، އޭގެ ފަހުން އޭނާގެ ތޫނު ކަނޑިން ފޯރާފައިވާ މިންވަރު ނެރުޚް ޑިސްޓްރިކްޓާއި މައިދާން ޝާހްރާއި ޖަލްރޭޒް އަދި މައިދާން ވަރޑަކް ޕްރޮވިންސްގެ އެހެން ޑިސްޓްރިކްޓްތަކަށް ވެސް ފުޅާކުރި ކަމަށެވެ. ދީނާ ދެކޮޅު ހަދައި، ދީނުގެ އާދަކާދަތަކަށް މަލާމާތްކުރާ މީހުން ހިމެނޭ ގޮތަށް އެތައް ވަލު ދުޝްމަނުންނެއް ނަރަކައިގެ ވަޅުގަނޑަށް ދުއްވާލިއެވެ. އެއްވެސް ޖާސޫސަކަށް ނުވަތަ ޚިޔާނާތްތެރިއަކަށް ދުވަހަކުވެސް އޭނާގެ ޙާޟިރުގައި ހަމަޖެހުމެއް ނުލިބުނެވެ. ހަމައެކަނި އޭނާގެ ނަން އަޑުއެހުމުން އީމާންތެރިކަން ނެތް ކޮންމެ މީހަކުވެސް ތުރުތުރު އަޅަމުން ދިޔައިރު، އެއީ އޭނާގެ އީމާންތެރިކަމާއި ތަޤްވާވެރިކަމުގެ ސާފު ހެއްކެކެވެ.
އަދި ކެރިގެން ބިރެއްނެތި ދާޢިޝީންނާ ހަނގުރާމަ ކުރެއްވިއެވެ. އޭނާ ވަނީ އޯގަނައިޒްޑް ޑިޕްލޮއިމަންޓްތަކުގައި އެކުވެރިންނާއެކު ނަންގަހާރު ޕްރޮވިންސަށް އެތައް ފަހަރަކު ދަތުރުކޮށްފަ އެވެ. މިފަދަ ޑިޕްލޮއިމަންޓެއްގެ ތެރެއިން އެއް ހާދިސާއެއް އޭނާ ކިޔައިދެމުން ދިޔައެވެ.
“ހަނގުރާމައެއްގެ ތެރޭގައި ދާޢިޝްގެ ޚަރީޖީއަކު ހަވާލުވާކަން އިއުލާން ކުރި. އެކަމަކު އަހަރެމެންނާ ކައިރިވުމުން އަހަރެމެންގެ މީހުންނަށް ބަޑިޖަހަން މަސައްކަތް ކުރި. އަހަރެމެން ބަޑިޖަހާކަށް ނުދިނީ. އަހަރެމެން ބަޑިޖަހާލުމުގެ ކުރިން ބޮލުގައި ބަޑިޖަހާލީ. އަހަރެމެންގެ އެކުވެރިން އެކަކު އަނެކަކަށް ބުނީ މުޖާހިދުންނާ ހަނގުރާމަ ކުރުމަކީ ފަސޭހަ މަސައްކަތެއް ނޫން. އެވަގުތު އަޅުގަނޑުމެން ދަޝީ ޚަވާރިޖުން އެތައް ސަރަހައްދެއް އަތުލައިގަނެފިން.” ދެދުވަސް ފަހުން އަހަރެމެން އެނބުރި އަހަރެމެންގެ ބޭސްއަށް ދާން އުޅެނިކޮށް އަހަރެމެންގެ އެކުވެރިން ބުނީ، ‘ހިނގާ ހިނގާ، އެ ދާޢިޝް ހަނގުރާމަވެރިޔާގެ ހަށިގަނޑަށް ވީގޮތް ބަލާށެވެ.’ އެވަގުތު އަހަރެމެންގެ ޝަހީދުވެފައިވާ އެކުވެރިން ޝަހީދުވުމަށްފަހު މަސްތަކެއް ވަންދެން ހަނގުރާމައިގެ މައިދާނުގައި އަވިގަނޑުގައި އޮށޯވެގެން ތިބޭނެއެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙާބީންގެ ހަނދާންތަކެވެ
މުޙައްމަދު އަލަމް މުބާޝީރުގެ ބަހުން:
މަތިއުލާ ބަލޫޗަކީ ވަރަށް ހިތްވަރުގަދަ ބޭފުޅެކެވެ. ކޮންމެ ހާލަތެއްގައި ވިޔަސް އެކުވެރިންނަށް ހިތްވަރު ދިނުމަށް ހިތްވަރު ދިނެވެ. ރޭޑެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، ހަނގުރާމައެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، ވަޅުލުމެއް ކަމުގައި ވިޔަސް ނުވަތަ ހަމަލާއެއް ކަމުގައި ވިޔަސް އަބަދުވެސް ދައްކަވަމުން ގެންދެވީ ކެތްތެރިކަމާއި ސާބިތުކަމާއި ކިޔަމަންތެރިކަމުގެ ވާހަކައެވެ. އޭނާގެ ތުންފަތް އަބަދުވެސް ހަރަކާތްތެރިވަމުން ދިޔައީ الله ގެ ހަނދާނުގައިއެވެ. ބަލޫޗަކީ ހަގީގީ ޝަރަފާއި ހިތްވަރުގަދަ ބޭފުޅެއް ކަމަށާއި، އަޅުގަނޑުމެންނަށް އޭނާ ހުންނެވީ ކޮމާންޑަރެއްގެ މަގާމުގައެވެ. އޭނާ ޝަހީދުވުމަށް ކެތްމަދުވެފައި ހުރީ، މިދުނިޔެއާއި އެއްވެސް އެއްޗަކާ އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނެތި، ވަސްވާސް ޖެހިފައިވާ މީހަކު ފަދައިންނެވެ. މުޅި ސަރަޙައްދުގައި ވެސް ރަނގަޅު އަޚްލާޤުގެ ނަމޫނާއެއް ކަމަށާއި، މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ހަނދާން އަޅުގަނޑުމެންގެ ހިތުގައި އެބައޮތް ސަބަބެވެ.
ނާސިބުالله ބަލޫޗްގެ ބަހުން:
ބަޠަލު ބަލޫޗް ހަނގުރާމައިގައި ޒަޚަމްވިއިރު، އެވަގުތު އޭނާއާއެކު ތިބި އެކުވެރި މުޖާހިދުން ފިޔަވައި އެކަން އެއްވެސް މީހަކަށް ނޭނގުނެވެ. ބަލޫޗް އޭނާގެ އަމިއްލަ މަންމަ ގާތުވެސް އޭނާ ޒަޚަމްވެފައިވާ ވާހަކައެއް ނުބުނެއެވެ. ބަލޫޗް ޒަޚަމްވެފައިވާކަން އެނގުނީ އަހަރެންނާއި އަހަރެންގެ ދޮށީ ކޮއްކޮއަށް، އަދި އޭނާ ފަރުވާއަށް ނެރުޚް ޑިސްޓްރިކްޓުން ޗަކް ޑިސްޓްރިކްޓަށް ބަދަލުކޮށްފައިވާކަން، ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވެއްޖެއެވެ. އޭގެ ދުވަސްކޮޅެއް ފަހުން ހަމަ ކުރިއެކޭ އެއްގޮތަށް އޭނާގެ ޖިހާދަށް އެނބުރި ދިޔައެވެ. ގިނައިރުތަކެއް ވަންދެން ބޮލުގައި ކުޑަ ސްކާފެއް އޮޅާލައިގެން ހުއްޓެވެ. ބަލޮޗްގެ ބޮލުގައި ޒަހަމްވެފައި ވަނީ ގްރެނޭޑް ލޯންޗަކުން ޝްރެޕްނެލް ޖަހައިގެންނެވެ. މާ ފަހުން އަހަރެމެން އެންމެން ގޭގައި އެކުގައި އިށީނދެގެން ތިބިއިރު، ސްކާފް އޭނާގެ ބޮލުން ކުޑަކޮށް ފޭބިއެވެ. އޭނާގެ މަންމައަށް އެކަން ފާހަގަ ކުރެވުނެވެ: އޭނާގެ ގައިގައި ޖެހިފައިވާ ތަނުގައި އިސްތަށިގަނޑު ވަނީ ކުރުކޮށް ކޮށާފައެވެ. އޭނާގެ މަންމަ ބުންޏެވެ، “ދަރިފުޅާ، ކީއްވެގެންތޯ ކަލޭގެ އިސްތަށިގަނޑު މިހެން، ބައެއް ތަންތަނުގައި ދިގުވެފައި އަނެއްބައި ތަންތަނުގައި ކުރުވެފައި ހުންނަނީ؟” ދެން އޭނަ އަހަރެމެންނާ ދިމާއަށް ބަލާލިއެވެ. “މިތަނުގައި ކީއްކުރަނީ؟ ތި ދެމީހުން ނުބުނީ އޭނާއަށް އެއްވެސް ކަމެއް ދިމާވި ވާހަކަ. އަހަރެމެންނަށް އަޑުއިވުނީ އޭނާ އެހެން ޒަޚަމްވެފައިވާ މީހުންނާއެކު ބޭރަށް ދިޔަ ވާހަކަ، މާނައަކީ އޭނާ އަމިއްލައަށް ވެސް ޒަޚަމްވި ވާހަކަ.” ބަލޮޗް އޭނާއަށް ބުނީ “އަހަރެން ޒަޚަމްއެއް ނޫން. އެހެން އެކުވެރިންނަށް ޒަޚަމްވީ، އަހަރެން ހަމަ އެމީހުންނާ އެކު ދިޔައީ” ކަމަށެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ޝަހީދުވުމުގެ ވާހަކަ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚާގެ އަމިއްލަ ބަސްފުޅުތަކުންނެވެ
20 ސައުރު 1397 ވަނަ ދުވަހުގެ ރޭ އެއީ އިންތިހާއަށް އުނދަގޫ އަދި ބިރުވެރި ކަމެކެވެ. މުޅި ރޭ ފާއިތުވެގެން ދިޔައީ ހިފާފައިވާ މީހުންގެ މަތިންދާބޯޓުތަކާއި ޑްރޯންތަކާއި ހެލިކޮޕްޓަރުތަކުގެ ވަލު ބޮމުގެ ހަމަލާތަކުގެ ދަށުންނެވެ. އެއީ ބޮމުގެ ވެއްޓުމުގެ ސަބަބުން އުޑުމަތީގެ ހަމަހިމޭންކަން ފުނޑުފުނޑުވެ، ބިމުގެ ހުރިހާ ދިމާލަކަށް މަރުގެ ހިޔަނި ފެތުރި، ލޯބިވާ މީހުންގެ ނަސީބުގެ މައްޗަށް ހިތްތައް ތެޅިގަތް ކަހަލަ ރެއެކެވެ.
އޭނާ ވިދާޅުވަނީ: އަޅުގަނޑު ގޮސްފައި އޮތީ، އިންގިލާބުގެ ދުވަސްވަރު މުޖާހިދުންނަށް ބޭނުންވާ ވަރަށް ގިނަ ތަކެތި ހޯދަމުން ދިޔަ މައިދާން ވާރުޑަކް ޕްރޮވިންސްގެ ބަނޑު-އޭ ޗަކް ޑިސްޓްރިކްޓްގައި ހުންނަ މާރުކޭޓް ސިވާކީ ބާޒާރަށް. އަހަރެން ދުވަސް ހޭދަކުރީ ދިގު ދަތުރެއްގެ ސަބަބުން ވަރުބަލިވެގެންނެވެ. ހަވީރު ގެއަށް އައިއިރު ގޯތިތެރެއާއި ގޭގެ ކޮޓަރިތަކުގައި ވިއްސައިގެން ގޮސްފައިވަނީ އާދަޔާ ހިލާފު ހަމަހިމޭންކަމެވެ. ގޭގައި ތިބީ ހަމައެކަނި ބޮޑުބޭބެއާއި ދޮށީ ކޮއްކޮއެވެ.
އަހަރެމެން ކައިގެން ތިއްބާ މަންމަ އަހަރެންނާ ދިމާއަށް އެނބުރިލަމުން ބުންޏެވެ.
“ކޮބާ ބަލޫޗް؟ ކޮންތާކަށް ދިޔައީ؟”
އަހަރެން އޭނަ ގާތު ބުނީމެވެ.
“ފްރަންޓް ލައިންގައި އޭނާގެ ނަންބަރު. އޭނާގެ ޝިފްޓް މިއަދު ހަވީރު ފެށި ނަމަވެސް އަދިވެސް އޭނާ އަހަރެމެންނާ ގުޅާފައެއް ނުވޭ.”
މަންމަ ޖީބަށް އަތް އަޅައިގެން ހުދު ފޮތިގަނޑެއް ނެގިއިރު، އޭގައި “الله ފިޔަވައި އެހެން އިލާހެއް ނެތް، މުޙައްމަދަކީ الله ގެ ރަސޫލާ” ލިޔެފައި އޮތް ބަރަކާތްތެރި ކަލިމާއެކެވެ. އެ ފޮތިގަނޑު ދައްކާލަމުން ބުންޏެވެ.
“މިއަދު ބަލޫޗް ގެއިން ނުކުތްއިރު އަހަރެން ގާތު ބުނީ: މަންމާ މި ކަލިމާ ކަލޭގެ ކައިރީގައި ބަހައްޓާށެވެ. އަހަރެން ޝަހީދުވެއްޖެ ނަމަ އަހަރެންގެ ބޮލުގައި އޮޅާލާ. މަންމަ މިއީ އަހަރެން ކަލޭއާއެކު އަހަރެން ކުރި އެންމެ ފަހު ޒިޔާރަތެވެ.”
އަހަރެން ހިނިތުންވެލަމުން ބުނީމެވެ.
“އެހާ އަވަހަކަށް الله صلى الله عليه وسلم އޭނާ ނުގެންގުޅުއްވާށި!”
އެކަމަކު މަންމަ ހިމޭންވިއެވެ. ބަލޫޗް އޭނައާއި ދިމާލަށް ބުނި އެއްޗަކުން އޭނަގެ ހިތުގެ ފުންމިނުގައި އާދަޔާ ޚިލާފު ބިރުވެރިކަމެއް އުފެދިއްޖެއެވެ. ދަރިފުޅުގެ ބަސްތަކަކީ ހަގީގަތުގައި ވެސް އޭނާގެ އަލްވަދާއުގެ އެންމެ ފަހު މެސެޖަކަށް ވާނެ ކަމެއް، ނުވަތަ ހަމައެކަނި ފާއިތުވަމުންދާ ވަގުތުކޮޅެއްގެ ޖަޒުބާތީ ބަސްތަކަކަށް ވާނެ ކަމެއް އޭނައަކަށް ނޭނގުނެވެ.
އެކަމަކު ތަޤްދީރު ކަންތައްތައް ލިޔެފައި އޮތީ ތަފާތު ގޮތަކަށެވެ. ހަމަ އެ ބަސްތަކަކީ އޭނާގެ މަންމައާއި އޭނާގެ ދަރިފުޅު މަތިއުލާ ބަލޫޗްގެ އެންމެ ފަހު ބައްދަލުވުން ކަމަށް ވެގެން ދިޔައެވެ.
އޭނާ ބުނަނީ: އަހަރެމެން ކެއުން ނިންމާލީމެވެ. އަހަރެންގެ ބޮޑުބޭބެ ގޮވާލިއެވެ:
“އަހުމަދީ! ޖަމާޢަތުގެ ނަމާދު ނިމުމަކަށް އަންނަން ކައިރިވެއްޖެ، އަވަސްވެބަލަ!”
އެދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑުމެންގެ ދޮށީ ކޮއްކޮ ނާސިބުالله އަށް މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ އަޙްމަދީގެ ނަމުންނެވެ. މަތިއުލާ ބަލޫޗް ޝަހީދުވުމަށްފަހު އޭނާ މަޝްހޫރުވެވަޑައިގަތީ ބަލޫޗްގެ ނަމުންނެވެ.
ކޮއްކޮއާއި އެކު މިސްކިތާ ދިމާއަށް މިސްރާބު ޖެހީމެވެ. މަގުމަތީގައި އޭނާ އަހަންނަށް ބުންޏެވެ.
“މިރޭ އެއްވެސް ސަވައިލެންސް އެއާކްރާފްޓެއް އޮތްހެނެއް ހިޔެއްނުވޭ. އެއްވެސް ތަނަކަށް ނުދާތި!”
އަހަރެން އޭނާއަށް ބުނީމެވެ.
“މި ހާލަތްތަކުގައި އެއްވެސް ކަމެއް އިތުބާރު ނުކުރެވޭނެ. އަހަރެމެންގެ އިންތިޒާމުތައް ހަމަޖައްސާނީ ނަމާދަށް ފަހު.”
އަހަރެމެން މިސްކިތަށް އާދެވުނެވެ. ޖަމާޢަތް ފެށުނުއިރު، މީހުން ތިބީ ނަމާދުގައި ކޮޅަށް ތެދުވެފައެވެ. އަހަރެމެން ނިންމާލުމުގެ ސަލާމް ވެސް ނުނިމިގެން ކުއްލިއަކަށް ބީ-52 އާއި ޑްރޯން އަދި ހެލިކޮޕްޓަރުގެ އަޑު ބޮލުގެ މައްޗަށް އުފުލިގެން ދިޔައެވެ. އޭގެ އިރުކޮޅެއް ފަހުން ބޮޑެތި ބޮން ގޮއްވުން ފެށިއެވެ. ގޮވުންތަކުގެ އަޑުން ރޭގަނޑުގެ ހިމޭންކަން ފުނޑުފުނޑުކޮށްލައި މުޅި ސަރަހައްދު ބިރުވެރިކަމާއި ބިރުވެރިކަމުން ފުރިގެން ދިޔައެވެ.
އަހަރެމެން ނަމާދު ނިންމާލީމެވެ. ބޮންތަކުގެ ވެއްޓުމުގެ އަޑު ފެތުރެމުން ދިޔައެވެ. އަހަރެންގެ ބޮޑުބޭބެ ވޭނާއި ކަންބޮޑުވުމުގެ ރުއިމެއް ދޫކޮށްލިއެވެ:
“އާނ! ހީވަނީ އެމީހުން ޝަހީދުކޮށްލިހެން!”
އޭނާއަށް އެނގުނީ ބަލޮޗް އާއި އޭނާގެ އެކުވެރިން ތިބީ ކުރިމަތީ ސަފުގައި ކަމާއި، މިއީ އެމީހުންނާ ދެކޮޅަށް ދުޝްމަނުންގެ ޙަމަލާއެއް ކަމުގައި ވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
ރޭގަނޑު އަށެއް ޖަހާ އެހާކަންހާއިރުއެވެ. ސަތާރަވަނަ ރޭގެ ހަނދުގެ އަލި ރޭގަނޑުގެ އަނދިރިކަމުގެ ބޮޑު ބައެއް ފަޅާލާފައިވާއިރު، ދުރުން ދުރަށް ފެންނަން ހުއްޓެވެ. މިސްކިތުން ނިކުމެގެން ގޮސް ޖީބުން ރޭޑިއޯ ދަމައިގަތީމެވެ. މުޖާހިދުންގެ އަޑުތައް އަހަންނަށް އިވެމުން ދިޔައެވެ. ޑްރޯންތަކާއި ހެލިކޮޕްޓަރުތައް ކައިރިން ކައިރިއަށް އެނބުރެމުން ދިޔައިރު، ބޮމާއި ބަޑިޖެހުމުގެ އަޑު މިނިޓަކަށް އިތުރުވަމުން ދިޔައެވެ. ގާޑު ލައިނުގައި ތިބި މުޖާހިދުން ވަށާލާފައިވާ ވާހަކަ އެކަކު އަނެކަކަށް ބުނަމުން ހުރިހާ މުޖާހިދުން ވެސް اللهގެ ނަން ގޮވަމުން ދިޔައެވެ.
އެންމެންވެސް މަސައްކަތް ކުރަމުން ދިޔައީ ލައިނުގައި ތިބި މުޖާހިދުންނާ ގުޅައިގެން އެމީހުންގެ ހާލު އޮޅުންފިލުވައި އެމީހުންގެ އަޑު އިއްވުމަށެވެ.
ގެއަށް އައީމެވެ. އަހަރެން ހާސްވެފައި ހުރި މިންވަރު މަންމައަށް ފެނިގެން ސުވާލު ކުރިއެވެ.
“ކޮންކަމެއް ވެގެން މިއުޅެނީ؟”
އަހަރެން އޭނަ ގާތު ބުނީމެވެ.
“މަންމަ ނޭނގެ. ތިރީގައި ވާދީގައި މާރާމާރީއެއް ހިނގަނީ، ނުވަތަ މީހަކަށް ރެއިޑެއް ވެސް ވެދާނެ.”
މަންމަ ކަންބޮޑުވެފައި ހުރެ އަހާލިއެވެ.
“ބަލޫޗް އަށް ރޭޑް ކުރުމެއް ހެއްޔެވެ؟”
އަހަރެން އަވަސް އަވަހަށް ޖަވާބު ދިނީމެވެ.
“ނޫން މަންމާ. އެއީ ތިރީގައި ވާދީގައި. ޑްރޯންތަކާއި ހެލިކޮޕްޓަރުތަކާއި ބީ-52 ތަކުން ގަދައަށް ބޮން އަޅަނީ.”
އަހަރެންގެ ރޭޑިއޯ ނިއްވާލީމެވެ. ދަރިފުޅުގެ ނަސީބާއި މެދު މަންމަ އިތުރަށް ކަންބޮޑުވާކަށް އަހަރެން ބޭނުމެއް ނޫނެވެ. އަހަރެންގެ ނަމާދުގެ ބާކީ ބައި ނިންމާލީމެވެ. މަންމަ އައިސް ކޮޓަރިއަށް ވަދެ އަހަރެންނާއެކު އިށީނެވެ. ނަމާދު ނިންމާލަން ބޯ އަނބުރާލުމުގެ ކުރިން އަނެއްކާވެސް ޝަބާނާ ބުންޏެވެ.
“ބަލޯޗް އާއި ގުޅާލާ. އެމީހުންގެ މައްޗަށް ރޭޑެއް އެބައޮތް!”
އަހަރެން ރޭޑިއޯ އަނގަ ކައިރިކޮށްލަމުން ގޮވާލީމެވެ.
“ބަލޯޗް! އަހަރެންގެ އަޑު އިވޭތަ؟ ބަލޫޗް!”
އެނބުރި އައީ އަޑެކެވެ.
“އަހަންނަށް އަޑު އިވޭ އަހުމަދީ. ވާހަކަ ދައްކާނެ ވަގުތެއް ނެތް. އަލްހަމްދުލިއްލާ އެންމެން ރަނގަޅު. އަހަރެމެންނަށްޓަކައި ދުޢާ ކުރަމުން ގެންދާ!”
މި މަދު ކުރު ބަސްތަކުން މަންމަގެ ކަންބޮޑުވުން އިތުރަށް ފުންކޮށްލިއެވެ. އެކަމަނާ އަހަންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ.
“ބަލަ އެއީ އެމީހުންގެ މައްޗަށް ރެއިޑެއް!”
އަހަރެން އޭނަ ގާތު ބުނީމެވެ.
“ނޫން މަންމާ. އެއީ އެމީހުންގެ މައްޗަށް ނޫން.”
އަހަރެން ކޮޓަރިން ނުކުމެ ގޯތިތެރެއަށް ފިޔަވަޅު އެޅީމެވެ. އެހެން މީހުންވެސް ދިޔައީ ބަލޫޗް އާއި އޭނާގެ އެކުވެރިންގެ ވާހަކައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ލައިންގައި ތިބި މުޖާހިދުންގެ ތެރެއިން އެކަކާ ގުޅަން މަސައްކަތް ކުރީމެވެ. ހުރިހާ ކަމެއް ރަނގަޅު ކަމަށް ބުނި ނަމަވެސް ބޮމުގެ ހަމަލާގެ އަޑު އަދިވެސް ހުއްޓިފައެއް ނުވެއެވެ. ޑްރޯންތަކާއި ހެލިކޮޕްޓަރުތަކާއި ބީ-52 ތަކުން އެއް ރާޅަކަށް ފަހު އަނެއް ރާޅެއް ޖަހަމުން ދިޔައެވެ.
އަހަރެން އަނބުރާ ރޭޑިއޯއަށް އެނބުރިލީމެވެ. މުޖާހިދުން އެކަކު އަނެކަކަށް ގޮވަމުން ދިޔައެވެ.
“އަހަރެމެންގެ ލައިނުގައި ތިބި އަޚުން އަހަރެމެންނާއެކު ތިބޭ، ކަމެއް ކޮށްބަލަ!”
އެކަމަކު ކޮންމެ ގޮވުމެއްގެ މެދުގައި ކަންބޮޑުވުމުގެ ހިޔަނި ގަދަވަމުން ދިޔައެވެ. ހިތުގެ އެއް ކަނެއްގައި ބިރުވެރިކަން ކުރިންވެސް ބޯ އުފުލާލި ނަމަވެސް އަހަރެން އަމިއްލަ ނަފްސަށް ބުނަމުން ދިޔައީ ބަލޫޗް އާއި އޭނާގެ ރައްޓެހިން ސަލާމަތުން ތިބި ކަމަށް ބެލެވޭ ކަމަށެވެ.
އަހަރެން އެނބުރި ކޮޓަރިއަށް ވަދެ އަހަރެންގެ ރައިފަލް ނެގީމެވެ. އަހަރެން ބޭނުންވީ ގެއިން ނުކުމެ ރައިފަލްތަކަށް ދަގަނޑު ޖަހާފައިވާ ވަޒަންތައް ނަގަން، ފްރަންޓް ލައިންގައި ތިބި މުޖާހިދުންނަށް ގެންގޮސް އެހީތެރިވެދެވޭތޯއެވެ. އެކަމަކު މަންމަ އަހަރެންގެ އަތުގައި ހިފާ ވަރުގަދައަށް ބުންޏެވެ.
“މާތްالله އަށްޓަކައި ނުދާތި!”
މަންމަ އަހަރެންގެ އަތުގައި ހިފަހައްޓާލިއިރު ދަރިފުޅު ފުރައިގެން ދިއުން ހުއްޓުވުމަށްވުރެ މާ ބޮޑު ކަމެއް ކުރަމުން ދިޔައެވެ. އެއީ ހާސްވެފައިވާ މަންމައެއްގެ ހިތުގެ ރުއިމެވެ، އަމިއްލަ ހިތުގެ އިތުރު ކޮޅެއް މަރުގެ ދަތްދޮޅީގެ ތެރެއަށް ހިނގައިގަންނަން ބޭނުން ނުވާ މަންމައެކެވެ.
އަހަރެން އޭނަ ގާތު ބުނީމެވެ.
“އޯކޭ މަންމާ. އަހަރެން ނުދާނަން. ކަލޭ ވެސް ބޭރަށް ނުދާނަންތަ.”
ބޮމުގެ ހަމަލާތައް ކުރިއަށް ދިޔައެވެ. ޑްރޯން ހަމަލާތަކާއި ބީ-52 ގެ އަޑުތައް ކައިރިވަމުން ގޮސް، ދެން ދުރުމިނަށް ފަނޑުވެގެން ދިޔައެވެ. އެ މަތިންދާބޯޓުތަކުން މުޖާހިދުންގެ މައްޗަށް ޖެހިޖެހިގެން ދެ ބަރު ބޮން ވައްޓާލުމުން ރޭގެ ހިމޭންކަން އަނެއްކާވެސް ބިރުވެރި ގޮވުންތަކަކަށް ބަދަލުކޮށްލި އެވެ.
އަހަރެން އަނބުރާ ރޭޑިއޯއަށް އެނބުރިލީމެވެ. ކުއްލިއަކަށް މުޖާހިދެއްގެ އަޑު އުފުލިގެން ދިޔައެވެ.
“އަޅުގަނޑުމެންގެ އެކުވެރިން ޝަހީދުވެއްޖެ! އެއްވެސް މުޖާހިދަކީ މަގާމުން ވަކިވާކަށް!”
އެ ބަސްތައް އަހަރެންގެ ހިތުގައި ޖެހުނީ ގުގުރިއެއް ފަދައިންނެވެ. ދެތިން ހިނދުކޮޅަކަށް އަހަރެންގެ ސިކުނޑި ހުސްވިއެވެ. ހަދާނެ ގޮތެއް ނޭނގުނެވެ. އެއްފަރާތުން ކޮއްކޮގެ ނަސީބާއި މެދު ކަންބޮޑުވުމުގެ އަލިފާންގަނޑެއް އަނދަމުން ދިޔައެވެ. އަނެއްކޮޅުން މަންމަ އިށީނދެގެން އިންއިރު ހަމަ އަހަރެންގެ ކައިރީގައި އިށީނދެގެން އިނީ ކޮންމެ ބަހަކާއެކު ބަލޫޗްގެ ވާހަކައެވެ.
މަންމަ އަނެއްކާވެސް ކުޑަދޮރުން ބޭރަށް ގުދުވެލަމުން ބުންޏެވެ.
“އެމީހުންނަށް ގޮވާލާ. ބަލޫޗް އާއި އޭނާގެ އެކުވެރިންގެ ހާލު އަހާށެވެ!”
އަހަރެން އޭނަ ގާތު ބުނީމެވެ.
“މަންމާ، އެމީހުން ތިރީގައި ތިބޭ، އަދި ބޮން ގޮއްވާލަނީ އެމީހުންގެ މަތީގައި. އަދި ސީދާ މައުލޫމާތެއް ނުލިބޭ. އެއްފަހަރަކު ތިރި ސަރަހައްދަށް ބޮން ގޮއްވާފައި، މިހާރު ދާދާލް ވެލީގައި ހަމަލާދީފި. ބޭރަށް ނުނިކުމެ. އެތެރޭގައި މަޑުކޮށްލާ. އެއްވެސް ކަމެއް ގޯހެއް ނޫން.”
އެކަމަކު މިހުރިހާ އެއްޗެއް ބުނަމުން ދިޔައީ ހަމައެކަނި މަންމައަށް ޔަޤީންކަން ދިނުމަށެވެ. އަހަރެންގެ އެތެރޭގައި ހަގީގަތް އަލިފާންގަނޑެއް ފަދައިން އަނދަމުން ދިޔައެވެ. އޭނާގެ ހިތުގެ އެތިކޮޅު، އޭނާގެ ލޯބިވާ ބަލޫޗް، މަރާއި ކުރިމަތިލާން ޖެހިދާނެ ކަމަށް އަހަރެން ބުނާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެންގެ އަމިއްލަ ހިތް އެކަމާ ހިތަށް އެރުމާއެކު ފަޅައިގެން ދާއިރު އޭނަގެ ދަރިފުޅު ޝަހީދުވުމުގެ ޚަބަރު އޭނައަށް ފޮރުވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟
އަހަރެންނަށް ރޭޑިއޯ ދިއްލާފައި ދޫކޮށްލެވޭކަށް ނެތް އަދި އޭގެ އަޑުތަކަށް އަޅާނުލާ އަމިއްލައަށް ގެނެވޭކަށްވެސް ނެތެވެ. ކޮންމެ ހިނދުކޮޅަކު އަހަރެން ކަންފަތް ފިއްތާލީ ބަލޫޗްގެ އަޑަށްޓަކައެވެ. އަހަރެން އުއްމީދު ކުރަމުން ދިޔައީ އަނެއްކާވެސް އޭނާގެ އަޑު އިވޭނެ ކަމަށް، އިތުރު ފަހަރަކު ބުނާނެ ކަމުގެ އުންމީދުގައެވެ: “އަހުމަދީ! އެންމެން ރަނގަޅު.”
އެކަމަކު އެރޭ ފާއިތުވެގެން ދިޔައީ އުއްމީދާއި ކަންބޮޑުވުމާ ދެމެދުގައެވެ. އެއް ހިނދުކޮޅަކުން އަހަރެންގެ ހިތް އުއްމީދުގެ އަލިން އުޖާލާވެ، ދެން ބޮން ގޮއްވާލުމުން ހަމަ އެ އަލިކަމުގެ މައްޗަށް ބިރުވެރިކަމުގެ އަނދިރި ހިޔަނި ފެތުރިގެންދާނެއެވެ.
އެއީ އިންތިހާއަށް އުނދަގޫ ރެއެކެވެ. އަމިއްލަ ނަފްސަށް ހަދާނެ ގޮތެއް ނޭނގުނެވެ. އެއްފަރާތުން ބޭބެގެ ފްރަންޓް ލައިނަށް ރޭޑް ކޮށްފައި ހުއްޓެވެ. އަނެއްކޮޅުން މަންމަ އަހަރެންގެ އަތުގައި ހިފަހައްޓާލައިގެން ބޭރަށް ނުކުންނަން ދޫނުކުރެއެވެ. ކޮއްކޮއަށް އެހީވާން ދާނެ ބާރެއްވެސް އަދި މަންމައަށް ހަޤީޤަތް ކިޔައިދޭނެ ހިތެއްވެސް ނެތެވެ. އަހަރެންގެ ހިތުގައިވާ ވޭން އަހަރެންގެ ތުންފަތުން ނުފިލާނެ، އަދި އަހަރެންގެ ލޮލުގައިވާ ކަންބޮޑުވުން މަންމައަށް ފޮރުވޭކަށް ނެތެވެ.
އަދި އެގޮތަށް މުޅި ރޭ ފާއިތުވެގެން ދިޔައީ ހިފާފައިވާ މީހުންގެ ވަލު ބޮމުގެ ހަމަލާތަކުގެ ހިޔަނިގަނޑެއްގެ ދަށުންނެވެ.
އެންމެ ފަހުން ފަތިސް އައެވެ.
ރޭގަނޑުގެ ބިރުވެރި އަޑުތައް ފަތިހުގެ ހިމޭންކަމަށް ޖާގަ ދީފައިވީ ނަމަވެސް މިއީ ހަމަޖެހުމުގެ ހިމޭންކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ބޮޑު މުސީބާތެއް ކުރިމަތިވާން އުޅޭކަމުގެ ނިޝާނެކެވެ. އަހަރެމެން ފަތިސް ނަމާދުކޮށް، ބޮޑުބޭބެއާއެކު ގާޑް ޕޯސްޓާ ދިމާއަށް ދަތުރުކުރީ، ރޭގަނޑު ބޮން ގޮއްވާލުމާއި ރޭޑްގެ ރިޕޯޓްތައް އަހަރެމެންނާ ހަމައަށް ފޯރާފައިވާ ހަމަ އެތަނާއި، އަހަރެމެންގެ ހުރިހާ އުއްމީދެއް ބަނދެވިފައިވާ ތަނެވެ.
އަނެއް ފިރިހެނުން ބުނީ އަހަރެމެންގެ ރައްޓެހިން އެތަނުގައި ޝަހީދުވެފައިވާ ކަމަށެވެ.
އަހަރެމެންވެސް މިސްރާބު ޖެހީ ޝަހީދުންނާ ދިމާއަށެވެ. އަހަރެމެން އެޅި ކޮންމެ ފިޔަވަޅަކާއެކު އަހަރެމެންގެ ހިތްތައް ބާރަށް ތެޅެމުން ދިޔައެވެ. އަހަރެންގެ ސިކުނޑީގައި ދައުރުވަމުން ދިޔައީ ގުނާ ނުލެވޭ ވަރުގެ ސުވާލުތަކެކެވެ. އެމީހުންގެ ތެރޭގައި ބަލޫޗް ވެސް ހިމެނޭނެ ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ ސަލާމަތުން ނުކުތީ ހެއްޔެވެ؟ އޭނާގެ އެންމެ ފަހު ރޭގެ އެ އެންމެ ފަހު ބަސްތަކަކީ ހަގީގަތުގައިވެސް މި ޙަޔާތުގައި އޭނާގެ އެންމެ ފަހު ބަސްތަކެއް ހެއްޔެވެ؟
އަހަރެމެން ދެވުނުއިރު ރަށުގެ އެހެން މުޖާހިދުން ކަމަށްވާ ޒުވާނުންނާއި ބޮޑެތި މީހުން ކުރިންވެސް އަހަރެމެންގެ ކުރިން އެތަނަށް އާދެވިފައި ވެއެވެ. އެމީހުން ވަނީ ޝަހީދުން އުފުލައި، މިސްކިތުގެ ބެރެންޑާގައި ބާއްވާފައެވެ.
އަހަރެމެން ކައިރިއަށް އައީމެވެ.
ޝަހީދުންގެ ތެރޭގައި އޭނާވެސް އޮތީ، ގަހެއް ފަދައިން އިސްކޮޅުން ދިގު، ޖިހާދަށް ލޯބިން މަސްތުވެފައިވާ، ކަޅު ލޮލުގެ އެ ޒުވާނާ، ހަމަ އިއްޔެ، ގެއިން ނުކުމެގެން ދިޔައިރު، ހުދު ފޮތިގަނޑެއް މަންމައާ ހަވާލުކޮށް، ޝަހީދުވި ދުވަހުގެ ވާހަކަ ދައްކައި، މިއީ އެމީހުންގެ އެންމެ ފަހު ބައްދަލުވުން ކަމަށް ބުނި ޒުވާނާއެވެ.
އާދެ، މަތިއުލާ ބަލޫޗް ވެސް ވެއްޓިފައި އޮތީ، ލޭ ތެމިގެންނެވެ.
ދަރިފުޅު އެނބުރި އައުމުގެ އިންތިޒާރުގައި މަންމަ ހޭދަކުރި އެރޭ ވެގެން ދިޔައީ އޭނާގެ ހަޔާތުގެ އެންމެ ބަރު ރެއަކަށެވެ. ކުރީ ހަވީރު މަންމަގެ އަތުގައި ކަލިމާ ޖަހާފައިވާ ހުދު ފޮތިގަނޑު ބަހައްޓާފައި ހުރި ދަރިފުޅު މިހާރު އޮތީ ޝަހީދުވުމުގެ މާތް ލޭގެ ކުލަޖެހި މިސްކިތުގެ ބެރެންޑާގައެވެ.
އެރޭގެ އެ މަދު ކުރު ބަސްތައް އަނެއްކާވެސް އަހަރެންގެ ސިކުނޑިއަށް އައެވެ:
“މަންމާ މި ކަލިމާ ކަލޭގެ ކައިރީގައި ބަހައްޓާށެވެ. އަހަރެން ޝަހީދުވެއްޖެނަމަ އަހަރެންގެ ބޮލުގައި އޮޅާލާ.”
އަދި މަންމަގެ ހިމޭންކަންވެސް ހަނދާންވީ، ދަރިފުޅުގެ ބަހަށްފަހު މަންމަ ޚިޔާރުކުރި ހިމޭންކަމެވެ. ފަހަރެއްގައި މި ވަކިވުމުގެ އައުން އޭނާގެ ހިތަށް ކުރިންވެސް އިޙްސާސް ކުރެވިފައިވީނަމަވެސް މަންމައެއްގެ ހިތުންވެސް ދަރިފުޅުގެ އަ
