ޑރ ހުމާމް ސުލްތާނީ
މުޖުތަމަޢެއް އިސްލާހުވެފައިވާ މިންވަރުގެ އެއް މިންގަނޑަކީ، އުމުރާއި، މާލީ ދަތިކަމާއި ނުވަތަ އިޖުތިމާޢީ ޙާލަތުގެ ސަބަބުން، އެހެން މީހުންގެ އެހީތެރިކަމާއި ތާއީދަށް ބަރޯސާވާ ކުޑަކުދިންނާއި، ޔަތީމު ކުދިންނާއި، އެހެން މީހުންގެ ހައްޤުތައް ރައްކާތެރިކޮށްދޭ މިންވަރެވެ. އިސްލާމީ އިޖުތިމާޢީ ނިޒާމު މި ޖަމާޢަތްތަކަށް ޚާއްޞަ ސަމާލުކަމެއް ދެއެވެ. ޔަތީމު ކުއްޖެއްގެ މުދަލާއި ވާރުތަވެރިކަމާއި ތަރުބިއްޔަތާ ގުޅޭގޮތުން ބުނާނަމަ، އެ ކުއްޖެއްގެ ހައްގުތަކާ ހިލާފުވުމެއް އަދި އެމީހެއްގެ މުދަލާއި ގަވާއިދާ ހިލާފަށް މުއާމަލާތް ކުރުމުގެ ހުއްދައެއް ނުދެއެވެ.
1. ޔަތީމު ކުދިންނާއި ކުޑަކުދިންގެ ވާރިސުންގެ މުދާ ހިމާޔަތްކުރުން
އުފާފާޅުކުރުމާއި ކައިވެންޏާއި ޖަނާޒާތަކުގައި ނުރަނގަޅު އާދަކާދަތައް ހުއްޓުވުމާއި، ހައްޖާއި ޢުމްރާއިން އެނބުރި އައުމާ ބެހޭ ގޮތުން އަމީރު އަލްމުމިނީންގެ ގަރާރުގެ 2 ވަނަ މާއްދާ (1 ވަނަ ޕެރެގްރާފް، 3 ވަނަ ޕެރެގްރާފް އަދި 2 ވަނަ ޕެރެގްރާފް) ގައި މީހަކު މަރުވުމަށްފަހު ޞަދަޤާތާއި ޞަދަޤާތާ ބެހޭ ތަފްސީލީ ޙުކުމްތަކާއި މަރުވެފައިވާ މީހާގެ އާއިލާއިން ބާއްވާ ޙަފްލާތަކާ ބެހޭ ތަފްސީލީ ޙުކުމްތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.
1 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގެ 3 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގެ ދަށުން ޞަދަޤާތާއި ޞަދަޤާތް ދޭނީ ހަމައެކަނި ސިކުނޑި ރަނގަޅު ބޮޑެތި މީހުންނަށް ކަމަށާއި، އަދި ހަމައެކަނި އެމީހުންގެ އަމިއްލަ މުދަލުންނާއި އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވިއެވެ. ޔަތީމު ކުއްޖެއްގެ ނުވަތަ ނެތް ވާރިސެއްގެ ހިއްސާ މިކަމަށް ބޭނުން ނުކުރެވޭނެއެވެ. 2 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ސާފުކޮށް ބުނެފައިވަނީ ޔަތީމު ކުއްޖާގެ މުދަލުން މަރުވެފައިވާ މީހާގެ ފަރާތުން ޞަދަޤާތް ކުރުމަކީ ޔަތީމު ކުއްޖާ ހުއްދަ ދީފައި އޮތް ނަމަވެސް ޙަރާމް ކަމެއް ކަމަށާއި އެކަން ކުރާ ކޮންމެ މީހަކު އެކަމުގެ ޒިންމާ އުފުލާނެ ކަމަށެވެ.
އެ އަމުރުގައި އިތުރަށް ބުނެފައިވަނީ ޞަދަޤާތާއި ޞަދަޤާތްކުރުމަކީ މަޖުބޫރު އިޖުތިމާޢީ އާދައަކަށް ނުވަތަ މަޝްހޫރުކަން ހޯދުމާއި، ދައްކާލުން ނުވަތަ ވާދަވެރިކަމުގެ މަގަކަށް ވެގެން ނުވާނެ ކަމަށާއި، ނުދިނުމުގައި އެއްވެސް މީހެއްގެ މައްޗަށް ކުށްވެރިކޮށްގެން ނުވާނެ ކަމަށެވެ. ވަޞިއްޔަތަކާ މެދު ކަންތައް ކުރެވެނީ ވަކިން: މަރުވެފައިވާ މީހާ ވަޞިއްޔަތެއް ދޫކޮށްލައިފިނަމަ، ވާރިސުންގެ ތެރޭގައި ޔަތީމު ނުވަތަ ނެތް ވާރިސެއް ހުރި ނަމަވެސް، މުދަލުގެ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައި އިން ޞަދަޤާތް ކުރެވިދާނެއެވެ.
މި ޙުކުމް މުހިންމީ ބައެއް ސަރަޙައްދުތަކުގައި މަރުވުމަށްފަހު މަރުވެފައިވާ މީހާއަށް އިނާމު ފޮނުވުމާއި، ޞަދަޤާތްކުރުމާއި، އާދަކާދައާ އެއްގޮތަށް ޖާފަތްތައް ބޭއްވުމުގެ ނަމުގައި މުޅި މުދަލުން ފައިސާ ޚަރަދުކުރާތީއެވެ. އެ ގަރާރުގައި އެފަދަ ހަރަދުތަކަށް ސާފު ޝަރީއަތާއި މާލީ ލިމިޓްތަކެއް ކަނޑައަޅާފައިވެ އެވެ.
2. ކުދިން ތަރުބިއްޔަތުކޮށް ރައްކާތެރިކުރުން
ކުއްޖާގެ ދީނީ، އަޚްލާޤީ، ތަޢުލީމީ އަދި ޖިސްމާނީ ތަރުބިއްޔަތުގެ އަސާސީ ޒިންމާއަކީ ބެލެނިވެރިން ނަމަވެސް ކުދިންގެ ރައްކާތެރިކަމާއި ރަނގަޅު ދިރިއުޅުމުގެ ޒިންމާ މުޖުތަމަޢާއި ކަމާބެހޭ މުއައްސަސާތަކުންވެސް ހިއްސާކުރެއެވެ. ކުދިން ތަޅާލުމާއި، މަޖުބޫރުކޮށްގެން މަސައްކަތް ކުރުމާއި، އާދޭސްކުރުމާއި، ރަހީނުކުރުމާއި، އެހެނިހެން ގޮތްގޮތުން ބޭނުންކުރުމުގެ ތެރެއަށް ކޮއްޕާލުމުން ރައްކާތެރިކުރުމަކީ ގާނޫނީ އަދި އިދާރީ ގޮތުން ފައިދާހުރި ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަން ޖެހޭ ކަމެކެވެ.
3. މަޖުބޫރުކޮށްގެން ކައިވެންޏާއި އިޖުތިމާޢީ ގެއްލުންތަކުން ރައްކާތެރިވުން
ކުޑަކުދިންނާއި ކުޑަކުދިންގެ ނިކަތުގައި، ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމްތަކާއި، ރުހުމާއި، ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުގެ މަސްލަހަތާއި، ޢަމަލުކުރަމުންދާ ޤާނޫނީ ޝަރުޠުތަކަށް ތަބާވާންޖެހެއެވެ. އާއިލީ ޒުވާބުތަކާއި ފައިސާގެ ކަންކަމާއި ގަބީލާތަކުގެ އާބާދީތަކުގައި އަންހެން ކުދިން މުއާމަލާތް ކުރުމުގެ ވަސީލަތެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމަކީ އިސްލާހު ބޭނުންވާ އަނެއް އިޖުތިމާއީ މައްސަލައެކެވެ.
ކައިވެނިތަކާއި ނިކަހާއި އާއިލީ ދިރިއުޅުމުގެ ވަށައިގެންވާ އާދަކާދަތައް އިސްލާހުކުރުން
ކައިވެންޏާއި ނިކަތާ ވަށައިގެންވާ އިޖުތިމާއީ އާދަކާދަތައް އިސްލާހުކުރުމަކީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ އިޖުތިމާއީ ބޮޑު އެއް ގޮންޖެހުމެވެ. ގިނަ ދާއިރާތަކުން ނިކަހާއި ކައިވެނި ކުރުމަކީ ބޭނުން ނުވާ ޚަރަދުތަކާއި، މާލީ ޑިމާންޑްތަކާއި، ޚަރަދު ބޮޑު ހަދިޔާތަކާއި، އާއިލާތަކުގެ މެދުގައި ވާދަވެރިކަމުގެ މުނާސަބަތުތަކަކަށް ވެފައިވެއެވެ. އޭގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ފަގީރު އާއިލާތަކަށް އިގްތިސާދީ ބުރަ ބޮޑުވެ، ޒުވާނުންނަށް ނިކަހަކީ އުނދަގޫ ކަމަކަށް ވެގެންދެއެވެ.
އިސްލާމީ އުނގަންނައިދިނުމުގައި ބާރުއަޅަނީ الله ގެ ރަސޫލާ (ޞޢވ) އަށް ތަބާވުމާއި ދިރިއުޅުމުގެ ކޮންމެ ދާއިރާއަކުން ވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތަށް ތަބާވުމެވެ. މި އުސޫލުގެ މަތިން އަމީރުލް މުއުމިނީން ވަނީ ކައިވެންޏާއި ޖަނާޒާތަކާއި ހައްޖާއި ޢުމްރާއިން އެނބުރި އައުމުން އުފެދިފައިވާ ނުރަނގަޅު އާދަކާދަތައް އިސްލާހު ކުރުމަށް ތަފްޞީލީ އަމުރެއް ނެރެފައެވެ.
الله ވަހީ ކުރައްވާފައިވެއެވެ.
﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾ (އަލްއަޙްޒާބު 21)
“ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް الله ގެ ރަސޫލާގެ ކިބައިން ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް މޮޅު ނަމޫނާއެއް ލިބިވަޑައިގެންފައިވޭ…”
އެހެން ތަނެއްގައި އެއިލާހު ވަހީ ކުރައްވާފައިވެއެވެ.
﴿وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾ (އަލްޙަޝްރު 7)
“އަދި ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ކޮންމެ އެއްޗެއް – ނަގާށެވެ؛ އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީކުރެއްވި ކޮންމެ އެއްޗެއް – ދުރުހެލިވާށެވެ.”
الله ގެ ރަސޫލާ (ޞޢވ) ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.
“مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ”
“އަޅުގަނޑު ސައްހަ ނުކުރާ ޢަމަލެއް އެއްވެސް މީހަކު ތައާރަފްކޮށްފިނަމަ އެއީ ދޮގުކުރަންޖެހޭ ކަމެއް.”
[މުސްލިމް، ޝަރުޢީ ނިންމުންތަކުގެ ފޮތް، ޙަދީޘް 1718].
އަދި ޙަޟްރަތު ޢުމަރު ބިން އަލްޚައްޠާބު (ރ.އ.) ޙަދީޘް ކުރައްވާފައިވާކަމަށެވެ.
“يَا أَيُّهَا النَّاسُ، رُدُّوا الْجَهَالَاتِ إِلَى السُّنَّةِ”
[ޖާމިޢު ބަޔާން އަލްޢިލްމު ވަ ފަދުލީޙީ އާއި ސުނާން އަލްބައިޙާޤީ، ނިކަތުގެ ފޮތް، 7/442]
މި އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައި، އަންނަނިވި އިޖުތިމާޢީ ޢަމަލުތައް އިސްލާހުކުރުމާބެހޭ ގޮތުން މި ޤަރާރުގައި އިރުޝާދު ދީފައިވެއެވެ.
1. އަންހެނެއްގެ ރުހުމާއި ނިކަތުގައި އިޚްތިޔާރު ކުރުމުގެ ހައްގު
1 ވަނަ މާއްދާގެ 1 އިން 4 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ބޮޑެތި އަންހެން ކުއްޖަކު އޭނާގެ ނިކަތުގައި ރުހުމާއި ޚިޔާލަށް އަސާސީ މުހިންމުކަމެއް ދީފައިވެއެވެ. އެ ގަރާރުގެ ދަށުން އަންހެން ކުއްޖެއްގެ ބެލެނިވެރިޔާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ އޭނާގެ އެންގޭޖްމަންޓާއި ނިކަތާ ބެހޭ ގޮތުން މަޝްވަރާކޮށް، އޭނާގެ ސާފު ރުހުން ހޯދުމެވެ. ބޮޑެތި އަންހެން ކުއްޖަކު ގަދަކަމުން، އޭނާގެ ރުހުމާ ނުލައި ކައިވެނި ކުރުމަކީ ރަނގަޅު ކަމެއް ނޫނެވެ. ކަމާބެހޭ އަންހެން ކުއްޖާއަށް ކަމާބެހޭ ކޯޓުތަކަށާއި އޮފީސްތަކަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅޭނެއެވެ.
5 ވަނަ މާއްދާގައި އިތުރަށް ބުނެފައިވަނީ ޚަވާރިޖާ ނުވަތަ ވަރިވެފައިވާ އަންހެނަކު އޭނާގެ ރުހުމާ ނުލައި އަލުން ކައިވެނި ކުރަން މަޖުބޫރު ނުކުރެވޭނެ ކަމަށެވެ. ފިރިމީހާގެ އާއިލާއަށް ވެސް އަދި ބައްޕަގެ އާއިލާއަށް ވެސް ގަދަކަމުން އެހެން މީހަކާ ކައިވެނި ކުރުމުގެ ހައްގެއް ނެތެވެ.
މި ނުކުތާގައި ވެސް އަމީރުލް މުއުމިނީންގެ އަންހެނުންގެ ހައްގުތަކާ ބެހޭ ގަރާރު، ނަންބަރު 83/ވޮލް 1، ހިޖުރައިން 27/4/1443 ގައި ތަބާވުމަށް ވެސް އަމުރުގައި އަލިއަޅުވާލާފައިވެ އެވެ. މި ޙުކުމްތަކަކީ ކައިވެނީގެ ދިރިއުޅުމުގައި އަންހެނެއްގެ އިޚްތިޔާރު ކުރުމުގެ ހައްޤާއި، އޭނާގެ ކަރާމާތާއި، އޭނާގެ ރުހުން ރައްކާތެރިކުރުމަށް ވަރަށް މުހިންމު ޙުކުމްތަކެކެވެ.
2. މަޙްރުކުރުމުގެ ހައްގާއި، މާލީ ގޮތުން ނުރަނގަޅު ޑިމާންޑްތައް މަނާކުރުން
1 ވަނަ މާއްދާގެ 9 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ބުނެފައިވަނީ ހަނަފީ ފިޤުހުގެ ދަށުން އެންމެ ކުޑަ މަޙްރަކީ ދިހަ ދިރުހަމް ކަމަށާއި، މަތީ ޙައްދެއް ކަނޑައެޅިފައި ނުވާކަމަށެވެ. އަދި ދިހަ ދިރުހަމަކުން ނުވަތަ ހަމަހަމަ އަގުހުރި މުދަލަކުން އަންހެނަކު ހިތްހަމަޖެހިއްޖެނަމަ ނިކަތް ކުރިއަށް ދެވޭނެ ކަމަށް ވެސް ބަޔާންކޮށްފައިވެ އެވެ. އެކަމަނާ ނުވާނަމަ، ބައެއް ވަލީވެރިންނަށް އޭނާގެ މަޙްރު މަޙްރުލްމިތުލް (އަޅާކިޔާ އަންހެނުންގެ މަޙްރު) ގެ ދަށުގައި ބެހެއްޓުމަކީ ހުއްދަ ކަމެއް ނޫނެވެ.
ހަމަ އެ މާއްދާގައި ބުނެފައިވަނީ މަޙްރު އަކީ އަންހެންމީހާގެ އަމިއްލަ ޒާތީ ހައްޤެއް ކަމަށާއި، އޭނާގެ ގާތްތިމާގެ މީހުންނަށް އެއިން އެއްވެސް މިންވަރެއް އަމިއްލައަށް އެދި ނުވަތަ ނުނެގޭނެ ކަމަށެވެ. ސަބްޕެރެގްރާފް 10 ގައި އިލްތިމާސްކޮށްފައިވަނީ މަޙްރު ކުޑަކޮށް، ދައްކަން ފަސޭހަކޮށް ބެހެއްޓުމަށާއި، ވަރަށް ބޮޑެތި މަޙްރުތައް ބެހެއްޓުމުގެ އާދަ ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމުރުގައި ޢާއިޝާ (ރ.އ.) ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވާ ޙަދީޘްވެސް ނަކަލުކޮށްފައިވެއެވެ.
“إِنَّ أَعْظَمَ النِّكَاحِ بَرَكَةً أَيْسَرُهُ مَؤُونَةً”
“އެންމެ ގިނައިން ނިޢުމަތް ލިބޭ ކައިވެންޏަކީ އެންމެ ކުޑަ ބުރައެއް ހިމެނޭ ކައިވެންޏެވެ.”
[މުސްނާދު އަޙްމަދު، ޙަދީޘް 24529]
އެހެން ރިވާޔަތެއްގައި ރަސޫލާ (ޞޢވ) ޙަދީޘް ކުރައްވާފައިވެއެވެ.
“تَيَاسَرُوا فِي الصَّدَاقِ، إِنَّ الرَّجُلَ يُعْطِي الْمَرْأَةَ حَتَّى يَبْقَى ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ عَلَيْهَا.” حَسِيكَةً”
“މަހުރުގައި ފަސޭހައިން ދާށެވެ، ސަބަބަކީ ފިރިހެނަކު އަންހެނަކަށް އެހާ ބޮޑަށް ދީފާނެތީ، އޭނާއާ މެދު ނުރުހުން އޭނާގެ ހިތުގައި ދެމިއޮންނާނެ.”
[މުސައްނަފް ޢަބްދުއްރައްޒާޤު، ޙަދީޘް 10398]
އަންހެނުންގެ މަހްރުތަކުގައި ހައްދުފަހަނަޅައި ނުދިއުމަށް އުމަރު ބިން އަލް ޚައްޠާބު (ރ.އ) ވެސް އިންޒާރު ދެއްވިއެވެ.
“أَلَا لَا تُغَالُوا صَدُقَةَ النِّسَاءِ، فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَكْرُمَةً فِي الدُّنْيَا، أَوْ تَقْوَى.” عِنْدَ اللَّهِ، لَكَانَ أَوْلَاكُمْ بِهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ”
“ރައްކާތެރިވެލައްވާ! އަންހެނުންގެ ރަން (މަޙްރު) ގައި މާބޮޑަށް ބޮޑު ނުކުރައްވާށެވެ. އެހެނީ އެއީ ދުނިޔޭގައި ޝަރަފުވެރިކަމުގެ މަޞްދަރެއް ނުވަތަ الله ގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި ތަޤްވާގެ އަމަލެއް ނަމަ، އެކަމަށް އެންމެ ހައްޤުވާނީ ރަސޫލާ (ޞޢވ) އެވެ.”
[އަލްނަސާޢީ، ޙަދީޘް 3349؛ މުސްނާދު އަޙްމަދު، ޙަދީޘް 340]
މި ދަލީލުގެ އަލީގައި، އަމުރުގައި ބާރުއަޅާފައިވަނީ މަޙްރު ޙައްޤު ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުމާއި، އަންހެންމީހާގެ މި ޝަރީޢަތުގެ ޙައްޤު ރައްކާތެރިކުރުމަށެވެ.
ހަމަ އެ މާއްދާގެ 11 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނެފައިވަނީ، މަހްރުގެ މައްޗަށް، ވަލްވާރު، ޚްވްރާ، ބަބަރައި، ޓޮޔާނާ އަދި ޚޭޝީގެ ނަންތަކުގެ ދަށުން ފައިސާ ނުވަތަ މުދާ ޑިމާންޑް ކުރުމަކީ ހުއްދަ ކަމެއް ނޫން ކަމަށެވެ. އަދި މި ޑިމާންޑްތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ ޙާލަތު ފިޤުހުވެރިންގެ ރައުޔުގެ އަލީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަމަށްވެސް އެ ޤަރާރުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. ކޮންމެ އާދަކާދައެއްގެ ކުރު ބަޔާނެއް ތިރީގައި މިވަނީއެވެ.
– ވަލްވާރު: ފިރިމީހާ ނުވަތަ އޭނާގެ އާއިލާގެ އަތުން މަހްރުގެ މައްޗަށް އިތުރު ފައިސާ ހޯދުމަށް ޑިމާންޑް ކުރުން.
– ޚްވްރާ: ކައިވެނި ކުރާ ވަގުތު އަނބިމީހާގެ އާއިލާއަށް ކާބޯތަކެތި ފޯރުކޮށްދިނުން ފިރިމީހާގެ މަޖުބޫރު އާދައެވެ.
– ބަބަރީ: މަހްރު ފިޔަވައި އިތުރު ފައިސާ ނުވަތަ މުދާ ޑިމާންޑް ކުރުން.
– ޓޮޔާނާ އާއި ޚްވާޚީ: ކައިވެނީގެ އުފާފާޅުކުރުމުގެ ބަހަނާ ނުވަތަ އެހެން އާދަކާދަ ނަންތަކުގެ ބަހަނާގައި ފައިސާއަށް މަޖުބޫރުކުރުން.
މި ހުކުމުގެ މައިގަނޑު މަޤްޞަދަކީ މާލީ މުޢާމަލާތަކާއި އާއިލާތަކުގެ މެދުގައި ވާދަވެރިކަމުގެ ބަދަލުގައި ފަސޭހަ ޝަރީޢަތުގެ ކޮންޓްރެކްޓަކަށް ނިކަތް ހެދުމާއި، ބޭނުން ނުވާ މާލީ ޕްރެޝަރުން ދެ އާއިލާ ރައްކާތެރިކުރުމެވެ.
3. އެންގޭޖްމަންޓާއި ނިކަތާ ދެމެދުގައިވާ ޝަރީޢަތުގެ ތަފާތު
1 ވަނަ މާއްދާގެ 8 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ބުނެފައިވަނީ ހަމައެކަނި އެންގޭޖްމަންޓަކީ ޝަރީއަތުގެ ނިކަތެއް ނޫން ކަމަށެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ހުށަހެޅުމާއި ހެކިވެރިންގެ ކުރިމަތީގައި ބަލައިގަތުމުގެ ތެރެއިން ނިކަޚް ކޮންޓްރެކްޓް ނިމެންދެން، ޒުވާން ފިރިހެން މީހާއާއި ޒުވާން އަންހެންމީހާ އެކަކު އަނެކަކަށް މަޙްރަމް ނޫން ގޮތުގައި ދެމިތިބެއެވެ. އެ ހުކުމުގެ މަގުސަދަކީ އެންގޭޖްމަންޓަށް ފަހު އެ ދެމީހުންނާ މެދު ފިރިމީހާ އާއި އަނބިމީހާގެ ގޮތުގައި ކަންތައް ކުރެވިދާނެ ކަމަށް ބައެއް އާއިލާތަކުން ގަބޫލުކުރާ އޮޅިފައިވާ ގަބޫލުކުރުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމެވެ. އެންގޭޖްމަންޓަކީ ހަމައެކަނި ނިކަތުގެ ވައުދެއް، ޚުދު ނިކަތެއް ނޫނެވެ.
4. މަޖުބޫރުކޮށްގެން ނިކަތްކުރުމާއި، ގަދަކަމުން އަންހެނަކަށް އަނބިމީހާ ކަމަށް އިޢުލާންކުރުން މަނާކުރުން
1 ވަނަ މާއްދާގެ 7 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ވާހަކަ ދައްކާފައިވަނީ އިޖުތިމާޢީ ގޮތުން ކުރިމަތިވި ބޮޑު އަނިޔާއަކާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. މި ޙުކުމުގެ ދަށުން މީހަކު އަންހެން ކުއްޖަކަށް ނުވަތަ އަންހެނަކަށް ބަޑިޖަހައި، އިސްތަށިގަނޑު ކޮށާލައި، އޭނާގެ މައްޗަށް ޗަދަރީއެއް އުކާލައި ނުވަތަ އެހެން އެއްވެސް ބާރަކުން އަނބިމީހާ ކަމަށް އިޢުލާންކޮށްފިނަމަ، އެ އަމަލަކީ ޝަރީޢަތާ ޚިލާފު އަދި ކުށެކެވެ. އެ ގަރާރުގައި އަންގާފައި ވަނީ އެފަދަ މީހުން އައިއީއޭގެ ކޯޓުތަކާ ހަވާލުކޮށް، އެމީހުންގެ ކުށުގެ ނިސްބަތުން އަދަބު ދިނުމަށެވެ. އަންހެނަކަށް ތަޅައި، އިންޒާރު ދިނުމާއި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އާދަކާދައެއްގެ ތެރެއިން އަނބިމީހާގެ ގޮތުގައި ދައުވާ ކުރުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ނިކަތެއްގެ ބަދަލުގައި ނުނެގޭނެ ކަމެކެވެ.
5. އެންގޭޖްމަންޓާއި، ދަސްޓްމަލް އަދި ކައިވެނީގެ ކުރިން ބާއްވާ ހަފްލާތަކުގައި ސާދާކަން
1 ވަނަ މާއްދާގެ 12 ވަނަ ޕެރެގްރާފާއި 13 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގައި ވާހަކަ ދައްކާފައިވަނީ އެންގޭޖްމަންޓަކަށްފަހު ކޮންމެހެން ނުޖެހޭ ރަސްމިއްޔާތުތަކާއި ހަދިޔާ ހޯދުމަށް ޑިމާންޑް ކުރުމަށެވެ. އެ އަމުރުގެ ދަށުން އެންގޭޖްމަންޓަށް ފަހު ރަސްމިއްޔާތަކަށް ފަހު ރަސްމިއްޔާތެއް، ‘ޕަޝާ ޚަލާސީ’، ‘ޝިރީނީ-ޚޯރީ’ އަދި ‘ލޯއި ދަސްތުމަލް’ ފަދަ ނަންތަކުގެ ދަށުން ބޭއްވުމަކީ ނޭދެވޭ އާދައެކެވެ. ލޮއި ދަސްތުމަލް ދެފަހަރު ނުނެގިދާނެ ކަމަށާއި ނަމަވެސް ދަސްތުމަލް ހަފްލާ އެއްފަހަރު ބާއްވާލެވޭނެ ކަމަށާއި، މެހެމާނުންގެ އަދަދު މަދު ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވި އެވެ.
މި ރަސްމިއްޔާތުތަކުގައި ފިރިމީހާއާއި އަނބިމީހާ ފިޔަވައި އެހެން މީހަކަށް ހަދިޔާ ދިނުމަކީ ޙަރާމް ކަމެކެވެ. ފިރިމީހާއާއި އަނބިމީހާއަށް ވެސް ހަދިޔާ ދިނުމަކީ، އެމީހުންގެ ވަސީލަތްތަކަށް ބަލާފައި، އާދައިގެ ހެދުމާއި ޒީނަތްތެރި ކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ މަދު ތަކެއްޗަށް ނިސްބަތްވާ އެއްޗެކެވެ. ކާރާއި ސައިކަލާއި ގެދޮރާއި އެހެނިހެން އަގުބޮޑު ތަކެތި ހަދިޔާގެ ގޮތުގައި ދިނުމުގެ އާދަ ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށް އެ ގަރާރުގައި އިލްތިމާސްކޮށްފައިވެ އެވެ. 13 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ހޮޓަލެއްގައި ދަސްތުމަލް ޙަފްލާ ބޭއްވުން މަނާކޮށްފައިވާއިރު، ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ މި އާޔަތް ދަލީލެއްގެ ގޮތުގައި ނަންގަވާފައިވެއެވެ.
﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾ (އަލް އައުރާފް 31)
“އޭ އާދަމްގެފާނުގެ ދަރިންނޭވެ، ކޮންމެ މަސްޖިދެއްގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޒީނަތްތެރިކަން ނަގައި، ކާން ބޯން، އެކަމަކު މާބޮޑަށް ނުވާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، މާބޮޑަށް ކުރާ މީހުންނަށް އެކަލާނގެ ކަމުނުދެއެވެ.”
އަދި 14 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ލަފާދީފައިވަނީ، އެންގޭޖްމަންޓާއި ނިކަތާފަހު، ވީހާވެސް އަވަހަކަށް ކައިވެނި ބާއްވައި، ބޭނުން ނުވާ ލަސްވުމަކާއި އެއާއެކު ކުރިމަތިވާ މައްސަލަތަކުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައެވެ.
6. މާލީ ޑިމާންޑްތަކާއި ކައިވެނި ޕާޓީތަކުގައި ބޭނުން ނުވާ ހަދިޔާތައް ދިނުން
1 ވަނަ މާއްދާގެ 15 ވަނަ މާއްދާއިން ފެށިގެން 20 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ވާހަކަ ދައްކާފައިވަނީ ކައިވެނި ޕާޓީތަކުގައި މާލީ ޑިމާންޑްތަކާއި ހަދިޔާތަކުގެ އާދަކާދައާ ބެހޭ ގޮތުންނެވެ. ތިރީގައި މިވާ ކަންތައްތައް މަނާކޮށްފައިވެއެވެ: އެންގޭޖްމަންޓަށްފަހު ތަކުރާރުކޮށް ހެދުން ސެޓް ފޮނުވުން؛ އަނބިމީހާގެ ފަރާތުން ފިރިމީހާއަށް ހެދުން ސެޓްތައް ފޮނުވުން؛ ކައިވެނީގައި ފިރިމީހާގެ އާއިލާއިން ކާބޯތަކެއްޗާއި ފޮނި ކާނާއާއި ޝިރީނީ-ޚޯރީއާއި ހެދުން އަދި އެހެނިހެން ތަކެތީގެ ހަރަދަށް ފައިސާ ނެގުން؛ އަދި މިފަދަ އާދަކާދަތަކެވެ.
އެ ގަރާރުގެ ދަށުން ވަލީބާއި ކައިވެނީގެ ރަސްމިއްޔާތު ބާއްވަންވާނީ ފިރިމީހާގެ ވަސީލަތްތަކާއި އެދުމުގެ މަތިން، އިސްރާފު ކަމެއް ނުވަތަ ދައްކާލުމެއް ނެތި އެވެ. އަންހެން ކުއްޖާގެ އާއިލާއިން އޭނާއަށް މަޖުބޫރުކޮށްގެން އެ ރަސްމިއްޔާތުތައް ހޮޓަލެއްގައި ބާއްވަން ނުވަތަ އަގުބޮޑު ކާރުތައް ފޯރުކޮށްދިނުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި އަނބިމީހާގެ މަންމަގެ ދޮންބައްޕަމެން، ރައްޓެހިންނާއި، ރަށުގެ މީހުން ނުވަތަ އެނޫންވެސް އެހީތެރިން ފިރިމީހާގެ އާއިލާގެ އަތުން އަނބިމީހާ ފުރައިގެންދާއިރު ފައިސާ ހޯދުމަކީވެސް މަނާކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އެހީތެރިއަކަށް މީހަކު އޭނާގެ އިޚްތިޔާރުގައި ޞަދަޤާތެއްގެ ގޮތުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ފައިސާ ދީފިނަމަ އެކަމުގައި އެއްވެސް ގެއްލުމެއް ނެތެވެ.
7. ކައިވެނީގެ ހަފްލާތަކުގައި ބަޑިޖެހުމާއި، ދިގު ކޮންވޯއީއާއި، އާންމު މަގުތައް ބަންދުކުރުން މަނާކުރުން
1 ވަނަ މާއްދާގެ 21 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ވަނީ އުފާފާޅުކުރުމުގެ ގޮތުން ބަޑިޖެހުމާއި ކައިވެނި ޕާޓީތަކާއި އެންގޭޖްމަންޓްތަކުގައި އައިއީއޭގެ ރަސްމީ އުޅަނދުތައް ބޭނުންކުރުން މަނާކޮށްފަ އެވެ. އަދި ކާރުތަކާއި ސައިކަލުގައި ނުރައްކާތެރި ބާރުމިނެއްގައި ދުއްވުމާއި، ދިގު ކޮންވޯއީތައް އުފެއްދުމާއި، އާންމު މަގުތައް ބަންދުކޮށް، މީހުންނަށް އުނދަގޫވާ ނުވަތަ ހަށިގަނޑަށް ގެއްލުން ލިބޭ އެހެން އެއްވެސް ކަމެއް މަނާކޮށްފައިވެ އެވެ. މި ހުކުމަކީ ހަމައެކަނި ކައިވެނިތައް ސާދާކޮށް ބެހެއްޓުމެއް ނޫނެވެ؛ އަދި މީހުންގެ ފުރާނައާއި މުދާ ހިމާޔަތްކުރުމާއި އާންމު ތަރުތީބާއި އާންމު މަގުތައް ހިމާޔަތްކުރުމާ ގުޅޭ ކަމެއް ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވި އެވެ.
8. ބަދަލް ނިކަތް އިސްލާހުކޮށް ކޮންމެ އަންހެނެއްގެ ވަކިވަކި ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުން
އަފްޣާނިސްތާނުގެ ބައެއް ސަރަހައްދުތަކުގައި ބަދަލް ނިކާހް (ކައިވެނި ބަދަލުކުރުން) ގެ އާދައެއް އޮވެއެވެ. މިބާވަތުގެ ނިކަތުގައި އެއް އާއިލާއިން އެމީހުންގެ އަންހެން ދަރިފުޅު އެހެން އާއިލާއަކާ ކައިވެނިކޮށްދެނީ އަނެއް އާއިލާއިން ބަދަލުގައި އެމީހުންގެ އަމިއްލަ އަންހެން ދަރިންގެ ތެރެއިން އެކަކު ދިނުމުގެ ޝަރުޠުގައެވެ.
ބަދަލް ނިކަތުގެ ގެއްލުން ހުރި ނަތީޖާތަކަށް ބަލާއިރު، 1 ވަނަ މާއްދާގެ 24 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި، ވީހާވެސް ބޮޑަށް އެކަމުން ދުރުހެލިވުމަށް ނަސޭހަތްތެރިވެފައިވެއެވެ. ބަދަލް ނިކައެއް ހިނގައިފިނަމަ، އެ ދެ އަންހެނުންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ މީހަކަށް ވަކި މަޙްރެއް ކަނޑައަޅައި ފައިސާ ދައްކަން ޖެހެއެވެ. އެއް އަންހެނެއްގެ ނިކަހަކީ އަނެއް އަންހެނެއްގެ ނިކަލަށް ބަދަލު ނުވަތަ ބަދަލު ދިނުމަކަށް ނުވެވޭނެއެވެ؛ ކޮންމެ މީހެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ ޙައްޤުތަކަކީ މިނިވަން އަދި ވަކި ޙައްޤުތަކެކެވެ.
އަމުރު ތަންފީޒުކުރުން: ސަރުކާރުގެ މުއައްސަސާތަކުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު
އެ އަމުރު ހުއްޓިފައި ވަނީ އިޖުތިމާއީ ޙުކުމްތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ނޫނެވެ؛ އަދި އެކަންކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ ޒިންމާ ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުގެ ޒިންމާ ވެސް ކަނޑައަޅާފައިވެ އެވެ.
4 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކަމާބެހޭ މުއައްސަސާތަކަށް އަންގާފައިވަނީ އެ ގަރާރުގެ ޙުކުމްތައް ޙިކުމަތާއި ވިސްނުންތެރިކަމާއި ދެފަރާތުގެ ވިސްނުމުގެ ތެރެއިން މީހުންނަށް އަންގައިދީ، އެކަންކަން ތަންފީޒުކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މިނިސްޓްރީސް އޮފް އިންޓީރިއާ؛ ބޯޑަރސް އެންޑް ޓްރައިބަލް އެފެއާޒް؛ މައުލޫމާތާއި ސަގާފަތް؛ ހައްޖާއި ދީނީ ކަންކަމާއި؛ އަދި އެޑިއުކޭޝަން އެންޑް ހަޔަރ އެޑިއުކޭޝަންގެ އިތުރުން އިލްމުވެރިންނާއި މިސްކިތް އިމާމުންނާއި ދަރުސްވެރިންނާއި މީޑިއާ އަދި ނުފޫޒުގަދަ ޤައުމީ ފަރާތްތަކެވެ.













































