އައި
ޑރ ހުމާމް ސުލްތާނީ
ކުރީގެ ބައިގައި ބަލާފައިވަނީ، އިލްމީ ގޮތުންނާއި ޝަރީޢަތުގެ އަލީގައި، ދާޢިޝީ ޚަވާރިޖުންނާއި ހަރުކަށި މަދްޚާލީން ޑިއޯބަންޑިޒަމާ ގުޅޭގޮތުން ފެތުރި، އައިއީއޭ އާއި ޠާލިބާނުންނާ ދެކޮޅަށް އަމާޒުކުރި ޝައްކުތަކެވެ. މި ސިލްސިލާގެ މި ބައިގައި ބަލާލާފައިވަނީ މެޗުރިޑިޒަމްގެ ތާރީޚީ ފަސްގަނޑާއި، ޢަޤީދާގެ ބިންގަލާއި، އިލްމީ ޙިއްޞާތަކާއި، އެހެން ދީނީ މަދަރުސާތަކާ އޭގެ ތަފާތުތަކެވެ. މަތޫރީދީގެ ޢަޤީދާ ބިނާވެފައި އޮތީ ކުފުރުގެ މައްޗަށް ކަމަށް ބުނާ ބުނުމާއި، އައިއީއޭ އާއި ޠާލިބާނުން ކާފަރުން ކަމަށް އިޢުލާން ކުރުމަކީ އެހެންކަމުން ހުއްދަ ކަމެއް ކަމަށް ބުނާ ދަޢުވާ، ދެން ވަޒަން ކުރެވޭނީ ޝަރީޢަތުގެ އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައެވެ.
މެޗުރިޑިޒަމް: ތާރީޚީ ފަސްގަނޑާއި، ޢަޤީދާގެ އަސާސްތަކާއި، ތަކްފީރު ދަޢުވާތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ ވަޒަންކުރުމެއް
މަޓޫރިދީ ޢަޤީދާގެ ހަޤީޤަތާއި ތާރީޚީ ފަސްގަނޑު
އިސްލާމީ ޢަޤީދާތަކުގެ ޢިލްމުގައި އަޙްލުއްސުންނަތުގެ ދީނީ ޢިލްމީ އުޞޫލުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް އުސޫލެވެ. އެއީ ތިންވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުކޮޅު އަދި ހަތަރުވަނަ ޤަރުނުގެ ކުރީކޮޅުގެ މަޝްހޫރު ހަނަފީ ޢިލްމުވެރިޔާ، ތަފްސީރުވެރިޔާ އަދި ދީނީ ޢިލްމުވެރިޔާ އިމާމް އަބޫ މަންސޫރު މުޙައްމަދު ބިން މުޙައްމަދު އަލްމަތޫރީދީ އަލް ސަމަރުޤާންދީ (rh) (ހިޖުރައިން 333 ވަނަ އަހަރު) އަށެވެ. އިމާމް މަތޫރީދީ (ރ.ހް) އަކީ އާ ދީނެއް، މިނިވަން ޢަޤީދާއެއް ނުވަތަ ވަކި މަޒުހަބެއްގެ ބާނީއެއް ނޫނެވެ. ހަނަފީ އިލްމީ ސަގާފަތުގެ ޢަޤީދާގެ އުޞޫލުތައް ބަޔާންކޮށްދީ، އިންތިޒާމުކޮށް، ދިފާޢުކުރުމުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރެއްވިއެވެ. މަތިވެރި ޤުރުއާނާއި ނަބީ ސުންނަތުން ލިބިފައިވާ ހެކިތަކުގެ އިތުރުން މުޢުތަޒިލާއާއި ފަލްސަފާވެރި ކަރަންޓްތަކާއި އެހެނިހެން ދީނީ ޖަމާޢަތްތަކުގެ ޝައްކުތަކަށް ޖަވާބު ދިނުމަށްޓަކައި ބުއްދިވެރި ޙުއްޖަތްތައް ވެސް ބޭނުންކުރެއްވިއެވެ.
އޭނާގެ މުހިންމު އިލްމީ ލިޔުންތަކުގެ ތެރޭގައި “ކިތާބުލް ތައުހީދު” އާއި “ތައުވިލާތު އަހުލުއްސުންނަތް” ހިމެނޭއިރު، އެ ލިޔުންތަކުގައި ތައުވީދާއި، އިލާހީ ސިފަތަކާއި، ނަބީކަމާއި، ޢަޤީދާއާއި، ޤަދަރާއި ޤަދަރާއި، އަދި އެހެނިހެން ޢަޤީދާގެ މައްސަލަތަކުގެ ތަފްސީލީ މަޝްވަރާތައް ހިމެނެއެވެ. މެޗުރިޑިޒަމް އަކީ ހަނަފީ ޢަޤީދާގެ ސަގާފަތާ ފުން ތާރީޚީ އަދި އިލްމީ ގުޅުމެކެވެ. ނަމަވެސް އޭގެ މާނައަކީ އިމާމް މަތޫރީދީ (ރ.ހް) ގެ ކޮންމެ ދީނީ ބަސްފުޅަކީ އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ (ރ.ހް) ގެ ރައުޔުތަކާ އެއްގޮތް ބަސްފުޅެއްގެ ގޮތުގައި ބަލަން ޖެހޭނެ ކަމަކަށް ނުވާނެއެވެ.
މަޓޫރިދީ ޢަޤީދާގެ އަސާސީ އުސޫލުތައް
މަތޫރީދީ ޢިލްމުވެރިންގެ ޢަޤީދާގެ އުސޫލު ބިނާވެފައިވަނީ އިސްލާމްދީނުގެ އަސާސީ ޢަޤީދާތަކުގެ މައްޗަށެވެ. އޭގެ މުހިންމު އުސޫލުތައް ތިރީގައި މިވަނީއެވެ.
1. اللَّه (صلى الله عليه وسلم) ގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް އީމާންވުން.
މަތިރީދީން އީމާންވަނީ الله (ޞޢވ) ގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، އެކަލާނގެ ލާމަސީލު ޖާޒުބިއްޔަތާއި، އެކަލާނގެ މުޠުލަޤު ބާރާއި، ޢިލްމާއި، އިރާދަފުޅާއި، އެކަލާނގެ ފުރިހަމަކަމުގެ އެހެން ސިފަތަކެވެ. އެމީހުން ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނަކީ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކާ އެއްވެސް ވައްތަރެއްގެ އެއްޗަކުން މިނިވަންވެ، އަޅުކަން ކުރަންޖެހޭ ހަމައެކަނި ރަސްކަލާނގެއެވެ.
الله صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރައްވައެވެ.
﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾
(އަޝް-ޝޫރާ 11)
“އެކަލާނގެ ފަދަ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނެތް، އަދި އެކަލާނގެއަކީ ހުރިހާ ކަމެއް އަޑުއަހާ، ހުރިހާ ކަމެއް ދެކޭ ރަސްކަލާނގެއެވެ.”
2. ނަބީކަމާއި ރަސޫލަކަށް އީމާންވުން. މަތިރީދީން އީމާންވަނީ الله ފޮނުއްވި ހުރިހާ ނަބިއްޔުންގެ ނަބީކަމާއި، މުޙައްމަދު ނަބިއްޔާ (ޞޢވ) ގެ ރަސޫލާކަމާއި، އެންމެ ފަހުގެ ނަބިއްޔާގެ މަޤާމުގެ އިތުރުން މަތިވެރި ޤުރުއާނުގެ ޙަޤީޤަތެވެ.
3. ނުފެންނަ ކަންކަމާއި އާޚިރަތަށް އީމާންވުން. އެމީހުން އީމާންވަނީ މަލާއިކަތުންނާއި، ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކާއި، ޤިޔާމަތްދުވަހާއި، ޙިސާބާއި، މީޒާނާއި، ސުވަރުގެއާއި، ނަރަކައާއި، މަތިވެރި ޤުރުއާނާއި ޞައްޙަ ނަބީ ސުންނަތުގައި ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ އެހެނިހެން ޣައިރު ނުފެންނަ ކަންތައްތަކަށެވެ.
4. ޤާދާ އާއި ޤަދަރަށް އީމާންވުން. މަތިރީދީން ދެކެނީ ވުޖޫދުގައި ހުރި ހުރިހާ އެއްޗެއް ހެއްދެވި الله ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އެވެ. އަދި އިންސާނުންގެ ހިލޭސާބަހަށް ކުރާ އަމަލުތަކުގައި އިޚްތިޔާރާއި އިޚްތިޔާރު އޮންނަ ކަމަށާއި، އެ އިޚްތިޔާރުގެ ސަބަބުން އެމީހުންގެ އަމަލުތަކުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ކަމަށް ވެސް އެމީހުން ދެކެއެވެ.
5. އީމާންތެރިކަމުގެ ހަގީގަތް. މަޓޫރީދީ ޢިލްމުވެރިންގެ މަޝްހޫރު ޢަޤީދާގެ ބަޔާނުގައި އީމާންތެރިކަމުގެ ޖާޒުބިއްޔަތަކީ ހިތުން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމާއި، ބަހުގެ އިޢުލާނަކީ ދުނިޔޭގެ ޙުކުމްތައް ތަންފީޒުކުރުމަށް ޝަރުޠެކެވެ. އެމީހުން ބޮޑު ފާފައެއް ކުރާ މީހަކު ހަމައެކަނި އެ ފާފައެއްގެ ސަބަބުން ކާފަރެއްގެ ގޮތުގައި ނުދެކެއެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންގެ މަޤާމު، ބޮޑު ފާފައެއް ކުރާ މީހަކީ އީމާންތެރިކަމުގެ ބޭރުފުށުގެ މީހެއް ކަމަށް ޤަބޫލުކުރި ޚަވާރިޖުންގެ ޢަޤީދާއާ ވަރަށް ސާފުކޮށް ތަފާތެވެ.
މި އުޞޫލުތަކުން ސާފުކޮށް އެނގޭ ގޮތުގައި މަތޫރީދީ ޢިލްމުވެރިން ޤަބޫލުކުރަނީ އިސްލާމްދީނުގެ އަސާސީ ޢަޤީދާތަކެވެ. އެމީހުން އެހެން ދީނީ އުސޫލުތަކާ ތަފާތުވަނީ، ބައެއް ޢަޤީދާގެ މައްސަލަތައް މާނަކޮށް ބަޔާންކުރާ ގޮތާއި، އެމީހުންގެ ވިސްނުމުގެ އުސޫލުންނެވެ.
މެޗުރިޑިޒަމް، އަޝްއަރިޒަމް އަދި އަތަރީ މިންހާޖް އާއި ދެމެދު ހުރި ތަފާތުތައް
މަތޫރިޒަމް އާއި އަޝްއަރީޒަމަކީ އަހުލުއްސުންނަތުގެ އިލާހީ ދެ އުސޫލެވެ. އަޝްޢަރީޒަމް ނިސްބަތްކުރެވެނީ އިމާމް އަބޫލްޙަސަން އަލް އަޝްޢަރީ (rh) (އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 324 ވަނަ އަހަރު) އަށެވެ. މި ދެގޮތުގައި ތައުވީދާއި، ނަބީކަމާއި، އާޚިރަތާއި އަދި އެހެނިހެން އަސާސީ ޢަޤީދާތަކާ ބެހޭގޮތުން ވަރަށް ގިނަ އެއްގޮތް ކަންތައްތަކެއް އެކުލެވިގެންވެއެވެ. ނަމަވެސް ބުއްދިއާއި ވަޙީއާ އޮންނަ ގުޅުމާއި، ބައެއް އިލާހީ ސިފަތަކާއި، އީމާންތެރިކަމާއި، ތަކްވިންއާއި، ބުއްދިވެރި ހެޔޮކަމާއި ނުބައިކަމާއި، އިންސާނާގެ އިޚްތިޔާރު ފަދަ ކަންކަމުގައި ދީނީ ތަފާތުތައް އުފެދިފައިވެއެވެ.
މަތޫރީދީ ޢިލްމުވެރިންނާއި އަޘަރީ ނުވަތަ އަޙްލު ޙަދީޘްގެ ޢަޤީދާގެ އުސޫލަށް ތަބާވާ މީހުންގެ މެދުގައި ހުރި ތަފާތުތައް ގިނައިން ހުންނަނީ އިލާހީ ސިފަތަކާ ބެހޭ ލިޔުންތައް ވިސްނޭނެ ގޮތާއި، ތަޢުވީލުގެ ޙައްދުތަކާއި، ބުއްދިވެރި ޙުއްޖަތް ބޭނުންކުރުމާއި، ކަލާމްގެ ޢިލްމުގެ ޝަރުޢީ ކަމެވެ. އަތަރީ ޢިލްމުވެރިން ޢާންމުކޮށް ބާރުއަޅަނީ އިލާހީ ސިފަތަކާ ބެހޭ ލިޔުންތައް އެއީ ކިހިނެއްކަން ކަނޑަނާޅައި އެކަންކަން ކަށަވަރުކުރުމަށެވެ. މަޓޫރީދީ ޢިލްމުވެރިން، މިއާ ޚިލާފަށް، އިލާހީ މާތްކަން (ތަންޒީޙް) ގެ އަލީގައި، ބައެއް މާނަ ނޭނގޭ ލިޔުންތައް މާނަކުރުމުގައި ވެސް ތަޢުވިލް ބޭނުންކުރެއެވެ.
މި ތަފާތުތަކާ މެދު އިލްމުވެރިން ދެކޭގޮތަކީ އެއްގޮތެއް ނޫނެވެ. އެއްބަޔަކު އެއީ ކުދިކުދި ދީނީ ތަފާތުތަކެއް ކަމަށް ބުނާއިރު، އަނެއް ބަޔަކު އެއީ ޢަޤީދާގެ ގޮތުން ބޮޑު ބަރުދަނެއް ދޭ އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން މި ގޮތްތަކުގެ މެދުގައި ފުރިހަމަ އެއްބައިވަންތަކަމުގެ ދަޢުވާއަކީ ޞައްޙަ ދަޢުވާއެއް ނޫން ކަމަށާއި، ކޮންމެ ތަފާތެއް ތަކްފީރުގެ ފެންވަރަށް އުފުލުމަކީވެސް އިލްމީ އިންސާފުވެރިކަމާ އެއްގޮތް ކަމެއް ނޫން ކަމަށެވެ. ދީނީ ރައުޔެއް ގޯހެއް ނުވަތަ ބިދުޢައެއް ކަމަށް ނިންމައި އެ ރައުޔެއް ހިފަހައްޓާ މީހާ ކާފިރު ކަމަށް ކަނޑައެޅުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ދަށުން ވަކި ދެކަމެކެވެ. އެދެމެދުގައިވާ ތަފާތު ހަނދާނުގައި ބަހައްޓަން ޖެހެއެވެ.
މަޓޫރިދީ އިލްމުވެރިންގެ އިލްމީ ޙިއްޞާތަކާއި ތާރީޚީ ނުފޫޒު
މަތޫރީދީގެ ޢިލްމުވެރިން މުޢުތަޒިލާ، ބަތިނިއްޔާ، މާތްالله ނެތް މީހުން، ރަވާފިދު އަދި އެހެނިހެން މަޒުހަބުތަކުގެ ޚިޔާލުތައް ދޮގުކޮށް، ފާޑުކިޔައިގެން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި މުހިންމު ޙިއްޞާތަކެއް ކޮށްދެއްވިއެވެ. އިސްލާމީ ޢަޤީދާތައް ދިފާޢުކުރުމާއި، ބަޔާންކުރުމާއި، ސާފުކުރުމުގައި މި ޢިލްމުވެރިން ދޫކޮށްލެއްވީ އަގުހުރި އިލްމީ ތަރިކައެކެވެ. އަދި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތް އުނގަންނައިދިނުމާއި ފެތުރުމާއި ތަފްޞީރާއި ޙަދީޘާއި ފިޤްހާއި އެހެނިހެން އިސްލާމީ ޢިލްމުތައް ދިރާސާ ކުރިއެރުވުމުގައިވެސް މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރެއްވިއެވެ.
އެބޭފުޅުންގެ އިލްމީ ޙިއްޞާތަކުގެ ފުޅާކަން މި މަދަރުސާގެ ޢިލްމުވެރިންގެ މަސައްކަތްތައް މިއަދުވެސް އިސްލާމީ ލައިބްރަރީތަކުން ފެންނަން ހުރުމުން ހާމަވެގެންދެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޤުރުއާނާއި ޙަދީޘްގެ ޝަރަޙަތަކާއި، ފިޤުހުގެ މަސައްކަތްތަކާއި، އިލްމީ ދިރާސާތަކާއި، ދީނީ ލިޔުންތައް ހިމެނެއެވެ. މަތޫރީދީންނާއި އަޝްއަރީންގެ ނުފޫޒު އޮތީ ހަމައެކަނި އަފްޣާނިސްތާނަށް ނުވަތަ އެއްވެސް ސަރަހައްދަކަށް ނޫނެވެ. ޤަރުނުތަކެއް ވަންދެން އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ ބޮޑެތި ސަރަޙައްދުތަކުގައި މި ދެ ދީނީ މަޛްހަބުވެސް ފުޅާދާއިރާއެއްގައި ފެތުރިފައިވެއެވެ. އިލްމީ އަދި އުނގަންނައިދިނުމުގެ ހަރަކާތާއި އެކު، އެކިއެކި އިސްލާމީ ދަރިކޮޅުތަކާއި ވެރިންގެ އެއްބާރުލުން ވެސް އެ ދަރިކޮޅުތައް ކުރިއަރައި ފެތުރުމުގައި މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރި އެވެ.
އައްޔޫބީންނާއި މަމްލޫކު ޒަމާނުގައި ޚާއްޞަކޮށް އަޝްޢަރީ މަދަރުސާއަށް ނުފޫޒު ފޯރުވިއިރު، އުސްމާނީ ސުލްޠާނީ ވެރިކަމުގެ ދަށުން މަތޫރީދީ މަދަރުސާގެ ނުފޫޒު އިތުރަށް ފުޅާވިއެވެ. މި މަދަރުސާ ޓްރާންސޮކްސިއާނާ، ސެންޓްރަލް އޭޝިއާ، އެނަޓޯލިއާ، ބަލްކަންސް، އިންޑިއާ، އަފްޣާނިސްތާން އަދި އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ އެހެން ސަރަހައްދުތަކުގައި ފުން ބިންގަލެއް އަޑިއަށް ދިޔައެވެ.
މި މަދަރުސާއާ ގުޅުންހުރި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރޭގައި އިމާމް ކަމާލްއްދީން އިބްނުލް ހުމާމް، އިމާމް ނޫރުއްދީން އަލް ސަބޫނީ، އައްލާމާ އިބްނު ނޫޖައިމް އަދި އެހެނިހެން މަޝްހޫރު ފިޤުހުވެރިންނާއި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ.
މި ތާރީޚީ އަދި އިލްމީ ޙަޤީޤަތްތަކުގެ އަލީގައި، މެޓޫރިޑިޒަމް ކުޑަކޮށް، ޚިލާފު މަދު ދީނީ މައްސަލަތަކަކަށް ކުޑަކޮށް، މަޓޫރިޑީ އިލްމުވެރިން ޤަރުނުތަކެއް ވަންދެން އިލްމީ، ދީނީ އަދި ދިރާސާގެ ޙިއްޞާތަކަށް ފަރުވާކުޑަކުރުމަކީ، އިންސާފުވެރި އިލްމީ އުސޫލަކާ އެއްގޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ.
