ދަ ގްރޭވަޔާޑް އޮފް އެމްޕަޔަރސް އެންޑް ހީސްޓްރީސް ޓާނިންގ ވީލް  

 

 

ފަރީދު އަފްޣާން

 

އަމީރު އަބްދުއްރަހްމާން ޚާން އާއި ބަފަރ ސްޓޭޓެއް ހެދުމެވެ

 

އަފްޣާނިސްތާނަކީ އެމީހުންނަށް ވައްތަރެއްގެ ޖަރާސީމު ވެލިގަނޑަކަށް ވެފައި، ފާއިތުވަމުން ދިޔަ ކޮންމެ ދުވަހެއްގެ ތެރޭގައި އެމީހުން ފުންކޮށް އަޑިއަށް ގެންދާތަން ފެނުމުން، މެދު މަގެއް ހޯދަން ނިންމިއެވެ. ހަމަ މި ދުވަސްވަރު، ކާބުލްގައި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އަސްކަރީ މަޤާމު ދަށްވެ، ހުޅުވިގެން ދިޔަ ލީޑަޝިޕްގެ ބޮޑު ހުސްކަމުގެ ތެރޭގައި، އަފްޣާނިސްތާނުގެ ތާރީޚުގެ މުހިންމު އެހެން ފަރާތެއް ކުރިއަށް ޖެހިލިއެވެ. އެއީ ގާތްގަނޑަކަށް ދިހަ އަހަރު ވަންދެން ރަޝިޔާގައި އަރުވާލެވިގެން އުޅުނު އަމީރު ދޮސްޓް މުޙައްމަދު ޚާންގެ ކާފަދަރިކަލުން އަދި އަފްޒަލް ޚާންގެ ދަރިކަލުން އާމިރު އަބްދުއްރަޙްމާން ޚާނެވެ.

 

އޭނާ ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދިޔައީ އިޚްތިޔާރަކުން ނޫނެވެ. އޭނާ އަރުވާލެވިފައިވަނީ 1863 ވަނަ އަހަރު، ކާފަ މަރުވުމަށްފަހު، ކާބުލްގެ ތަޚުތަށް ކުރިމަތިވި އާއިލީ ހަނގުރާމައިގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުންނެވެ. އެ ލޭއޮހޮރުވާލާފައިވާ އާއިލީ ހަނގުރާމައިގައި އޭނާގެ ދޮންބައްޕަ އާމިރު ޝެރް އަލީ ޚާންގެ އަތުން ވަރަށް ބޮޑަށް ބަލިވެ، އޭގެ ފަހުން 1870 ވަނަ އަހަރު އަމިއްލަ ފުރާނަ ސަލާމަތް ކުރުމަށްޓަކައި މެދުތެރޭ އޭޝިއާގެ ސަމާރުކަންޑަށް ފިލައިގެން ދިޔައެވެ. އޭރު ސަމާރުކަންޑަކީ ރަޝިޔާ ސަރުކާރުގެ ބައެއް ކަމަށާއި، އެތަނުގައި އޭނާ ދިރިއުޅެމުން ދިޔައީ ރަޝިޔާ ސަރުކާރުގެ މުސާރައަކުން ކަމަށެވެ.

 

ދެވަނަ އެންގްލޯ-އަފްޣާން ހަނގުރާމައިގެ އަލިފާންގަނޑު ރޯވުމުން، އަދި އޭނާގެ ދަރިފުޅު ޔަޤޫބު ޚާން އިނގިރޭސިން ވެރިކަމުން ދުރުކޮށް އިންޑިއާއަށް އަރުވާލުމުން އާމިރު ޝެރް އަލީ ޚާން މަރުވުމަށްފަހު، ރަޝިޔާގައި އިށީނދެގެން އިން އަބްދުއްރަޙްމާން ޚާނަށް ވިސްނުނީ މިއީ އޭނާގެ ކާބަފައިން ގެއްލިފައިވާ ތަޚުތަށް ލިބޭނެ އެންމެ ރަނގަޅު ފުރުސަތެވެ.

 

އެއްވެސް މީހެއްގެ ދައުވަތެއް ނުވަތަ ޗިޓެއް ނެތި، ހަމައެކަނި އަމިއްލަ ހިތްވަރާއި ސިޔާސީ ނިޔާއަށް ބަރޯސާވެ، ރަޝިޔާގެ ހުއްދަ ހޯދައި، ވަފާތެރި އެކުވެރިންނާއެކު ބޯޑަރު ހުރަސްކޮށް، އަފްޣާނިސްތާނުގެ އުތުރުގެ ބަދަކްޝާނަށް މަގު ފަހިކޮށްދިނެވެ. ވަރުގަދަ ހިތްވަރުގަދަ ކޮމާންޑަރެއް ހޯދުމަށް ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން އުޅުނު އަފްޣާން ގަބީލާތަކާއި ޣާޒީން އަބްދުއްރަހްމާން ޚާނަށް ހޫނު މަރުހަބާއެއް ކިޔައި، އޭނާގެ ދިދަ ދަށުގައި އެއްވެ އުޅެން ފެށި އެވެ.

 

އޭގެ އިތުރުން ކާބުލްގައި ވަށާލެވިފައިވާ އިނގިރޭސި ސިފައިން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ގެރިލާ އޮޕަރޭޝަންތަކުގެ ސަބަބުން ވަރުބަލިވެ، ހަމައެކަނި ކޮންމެވެސް ކަރާމާތެއް ނެތި އަމިއްލައަށް ނިކުމެވޭނެ ގޮތެއް ހޯދަމުން ދިޔައެވެ. އަފްޣާނިސްތާނުގެ ޤަބީލާތަކުގެ ބޮޑު ބާރެއް މިހާރު އަބްދުއްރަޙްމާން ޚާންގެ ފަހަތުގައި ތިބިކަން ފެނުމާއި، އޭނާއާ ކުރިމަތިލުމުގެ މާނައަކީ އިތުރު ދިގު، މާނައެއް ނެތް ހަނގުރާމައަކަށް ޣަރަޤުވާނެކަން ފެނުމުން، އެމީހުން ހުށަހެޅީ އޭނާއަކީ ކާބުލްގެ އާ އަމީރުގެ ގޮތުގައި ދެނެގަތުމަށެވެ.

 

އަމީރު އަބްދުއްރަޙްމާން ޚާން، ވަރަށް ވިސްނުންތެރިކަމާއެކު، މިކަން ޤަބޫލުކުރެއްވީ ވަގުތީ ޝަރުޠަކުން: ޚާރިޖީ ކަންކަން މިވަގުތު އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ދެމިއޮންނާނެ، އިނގިރޭސި ސިފައިން ފުރަތަމަ ކާބުލުން ސުލްޙަވެރިކަމާއެކު ނިކުމެ، ދަގަނޑު އަތްތިލައަކުން ޤައުމުގެ އެތެރޭގެ ކަންކަން އެއްބައިވަންތަކޮށް، އަމިއްލަ ސަރުކާރު ވަރުގަދަ ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިގެންދާނެތީއެވެ. މިގޮތަށް ބަލާއިރު، ހަގީގަތުގައި އޭނާ ރަސްގެފާނަކަށް ހޮވީ އިނގިރޭސިންނެއް ނޫނެވެ. ކާބުލްގެ ތަޚުތަށް އާމިރު އަބްދުއްރަހްމާން ޚާން އެރުވީ އެވަގުތުގެ ބޭނުންތަކާއި އިނގިރޭސި ރާޖްގެ އަމިއްލަ ހާލުގައެވެ.

 

އެހެންކަމުން އާމިރު އަބްދުއްރަހްމާން ޚާން ބިނާކުރެއްވީ ހަރުކަށި، ވަރަށް މަރުކަޒީ ސަރުކާރެކެވެ. އެތެރޭގެ ގަތުލުއާންމުތައް ދަގަނޑު އަތްތިލައަކުން ފުނޑުފުނޑުކޮށް، އެކި ދިމަދިމާލުގައި ތިބި އަފްޣާން ޤަބީލާތައް އެއް މަރުކަޒީ ޤާނޫނެއްގެ ދަށަށް ގެނައެވެ. ހަމަ މި ދުވަސްވަރު ރަޝިޔާއާއި އިނގިރޭސިވިލާތުން ގުޅިގެން ނިންމީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ އެންމެ ފަހުގެ ބޯޑަރުތައް ކަނޑައެޅުމަކީ ބޮޑު ދެ ސަރަހައްދުގެ މެދުގައި ސީދާ ހަނގުރާމައެއް ނުހިނގާނެ ކަމެއް ކަމަށެވެ.

 

މި ސްޓްރެޓެޖިކް ހިސާބުކުރުމަށްޓަކައި އިނގިރޭސިވިލާތާއި ރަޝިޔާގެ ކޮމިޝަންތައް ގުޅިގެން އަފްޣާނިސްތާނުގެ އުތުރާއި ހުޅަނގު ބޯޑަރުތައް ވަޒަންވެރިވެ، އަފްޣާނިސްތާނުގެ އިރުއުތުރުގައި އޮންނަ ދިގު ހަނި ފަރުބަދައެއް ކަމަށްވާ ވަޚާން ކޯރިޑޯ އަފްޣާނިސްތާނުގެ މެޕަށް މަޖުބޫރުކޮށް، އިނގިރޭސި އިންޑިއާއާއި ސާރިސްޓް ރަޝިޔާގެ ބޯޑަރުތައް ސީދާ ބައްދަލު ނުކުރެވޭނެއެވެ. މިއީ، އަމީރު އަބްދުއްރަޙްމާން ޚާންގެ ވެރިކަމުގައި، އަފްޣާނިސްތާނުގެ މެޕް “ބަފަރ ސްޓޭޓެއް”ގެ ގޮތުގައި ބައްޓަންވާން ފެށި ގޮތެވެ.

 

ދަ ޑޫރަންޑް ލައިން: އަފްޣާން ޖިއޮގްރަފީއަށް އިއާދަނުކުރެވޭ ގެއްލުމެއް

 

އެކަމަކު އަމީރު އަބްދުއްރަހްމާން ޚާންގެ ވެރިކަމުގެ އެންމެ ބޮޑު އަދި އެންމެ ވޭންދެނިވި ހާދިސާ އައީ 1893 ވަނަ އަހަރު އަފްޣާނިސްތާނުގެ ޖިއޮގްރަފީއާއި ތާރީޚަށް މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ފުން ޒަޚަމްތަކެއް ދޫކޮށްލަމުންނެވެ. އިނގިރޭސި އިންޑިއާގެ ސަރުކާރުން ބޭނުންވީ އަފްޣާން ގަބީލާތަކުގެ ސަރަޙައްދާއި ދިމާލަށް ބޯޑަރުތައް ފުޅާކޮށް، ދާއިމީ އަދި ރައްކާތެރި ސަރަޙައްދެއް ޤާއިމުކުރުމަށެވެ. މިކަމަށްޓަކައި އިނގިރޭސި އިންޑިއާގެ ފޮރިން ސެކްރެޓަރީ ސަރ ހެންރީ މޯޓިމަރ ޑޫރަންޑް ކާބުލްއަށް ވަޑައިގެން އަފްޣާނިސްތާނުގެ އަމީރާއެކު ދިގު މަޝްވަރާތަކެއް ކުރެއްވިއެވެ.

 

އިނގިރޭސިންގެ އަސްކަރީ ޕްރެޝަރާއި، އިގްތިސާދީ ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ނުރައްކަލާއި، އަހަރީ ސަބްސިޑީ ގެއްލިދާނެ ކަމުގެ ބިރުގެ ސަބަބުން، ތާރީޚުގައި ޑޫރަންޑް ލައިން އެގްރީމަންޓްގެ ނަމުން މަޝްހޫރު މުއާހަދާއެއްގައި ސޮއިކުރަން މަޖުބޫރުވީ ނޮވެމްބަރު 12، 1893 ގަ އެވެ. މި މުއާހަދާގެ ދަށުން ގާތްގަނޑަކަށް 2،640 ކިލޯމީޓަރުގެ ޚިޔާލީ ބޯޑަރެއް ކަނޑައަޅައި، ޕަޝްތޫން ޤަބީލާތަކުގެ ވަޒަން ދެ ބަޔަކަށް ބަހާލެވުނެވެ. މި ރޮނގު ކުރެހުމާއެކު ޕެޝަވާރާއި، ކުރުރަމް ވެލީއާއި، ވަޒީރިސްތާނާއި، ސްވަތުއާއި، ބަޖާއުރާއި، ޗިޓްރަލްއާއި، ޗަމަންއާއި، ބަލޫޗިސްތާނުގެ ފުޅާ ސަރަހައްދުތައް އަފްޣާނިސްތާނުގެ މެޕުން ބޭރަށް ވެއްޓި އިނގިރޭސި އިންޑިއާގެ ބަޔަކަށް ވެގެން ދިޔައެވެ. މިއީ މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އަފްޣާނިސްތާނުގެ ދައުލަތަށް ލިބުނު ޖިއޮގްރަފިކް ގެއްލުމެއް ކަމަށާއި، މި ރޮނގަކީ އަދިވެސް ސަރަހައްދީ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި އެންމެ ބޮޑަށް ޚިޔާލުތަފާތުވާ އަދި އެންމެ ނާޒުކު އެއް މައްސަލަ ކަމަށެވެ.

 

އަމީރު ހަބީބުالله ޚާންގެ ޒަމާނާއި ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމައެވެ

 

1901 ވަނަ އަހަރު އާމިރު އަބްދުއްރަހްމާން ޚާން އަވަހާރަވުމުން، އޭނާގެ ދަރިކަލުން އާމިރު ހަބީބުالله ޚާން ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތެވެ. ބައްޕަގެ ސިޔާސަތުތައް ކުރިއަށް ގެންގޮސް އިނގިރޭސީންނާ ގާތް ގުޅުމެއް ބާއްވައި ގެންގުޅުއްވިއެވެ. އޭނާގެ ވެރިކަމުގައި ދުނިޔެ ބަދަލުވަމުން ދިޔައީ ވަރަށް ބާރަށް، ޓެކްނޮލޮޖީގެ ގޮތުންނާއި ސިޔާސީ ގޮތުންނެވެ. ކާރުތަކާއި ފޯނާއި ޒަމާނީ ޕްރިންޓިން ޕްރެސްތައް ކާބުލްގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ފެނިގެން ދިޔައެވެ. ހަމަ މި ދުވަސްވަރު އަފްޣާނިސްތާނުގެ މީހުންގެ ތެރޭގައި ޒަމާނީ ތަޢުލީމަށް ހޭލުންތެރިކަން މަޑުމަޑުން އުފެދެން ފެށިއިރު، މަޙްމޫދު ތަރުޒީ ފަދަ ޢިލްމުވެރިން އޭނާގެ ނޫސް ސިރާޖް އަލް އަޚްބަރު މެދުވެރިކޮށް މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރިއެވެ. މި ނޫހުގެ ސަބަބުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ޒުވާނުންގެ މެދުގައި މިނިވަންކަމާއި މިނިވަންކަމަށް އާ ކަރުހިއްކުން އުފެދުނެވެ.

 

1914 ވަނަ އަހަރު ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމަ ފެށުނުއިރު އާމިރު ހަބީބުالله ޚާނަށް ކުރިމަތިވީ ބޮޑު އިމްތިހާނެކެވެ. އެއްފަރާތުން އުސްމާނީ ދައުލަތުން އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމަ އިޢުލާންކޮށް، މުސްލިމް ޚަލީފާ ވަނީ އިނގިރޭސިންނާ ދެކޮޅަށް ޖިހާދުގެ ފަތުވާއެއް ނެރެފައެވެ. އަފްޣާނިސްތާނުގެ ގަބީލާތަކާއި ކާބުލްގެ ބޮޑެތި މީހުން ބޭނުންވީ މި ފުރުސަތުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން އިނގިރޭސި އިންޑިއާއަށް ހަމަލާދީ އަފްޣާނިސްތާނަށް ގެއްލިފައިވާ ސަރަހައްދުތައް އަލުން ހޯދުމަށެވެ.

 

ޖަރުމަނާއި އުސްމާނީ ޖޮއިންޓް ޑެލިގޭޝަނެއް ކަމަށްވާ ހެންޓިގް-ނިޑަރމަޔަރ އެކްސްޕެޑިޝަން ވެސް ކާބުލްއަށް އާދެވުނީ އަމީރު އެމީހުންގެ ފަރާތަށް ގެންދިއުމަށް މަސައްކަތް ކުރުމަށެވެ. އެކަމަކު އަމީރު ހަބީބުالله ޚާނަށް ވިސްނުނީ މާލީ ގޮތުންނާއި އަސްކަރީ ގޮތުން އަފްޣާނިސްތާނަށް އެހެން ބޮޑު ހަނގުރާމައެއްގެ ބުރަ އުފުލަން ނުކެރޭނެ ކަމަށެވެ. ކެތްތެރިކަމާއި ސަމާލުކަމުގެ ތެރެއިން މުޅި ހަނގުރާމައިގައި އޭނާ އަފްޣާނިސްތާން ނިއުޓްރަލްކޮށް ބެހެއްޓި ނަމަވެސް، މި ސިޔާސަތުގެ ސަބަބުން އަފްޣާން ގަބީލާތަކުގެ ތެރޭގައި އަދި އަމިއްލަ އާއިލާގެ ތެރޭގައި ވެސް އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ފުން ރުޅިވެރިކަމެއް އުފެދުނެވެ.

 

އަމާނުالله ޚާންގެ އުފެދުމާއި މިނިވަންކަމަށް އެކަލޭގެފާނުގެ އަޒުމް

 

ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމަ ނިމުނީ 1918 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިންނާއި އިއްތިހާދުގެ ޤައުމުތަކުގެ ކާމިޔާބީއަކާއެކު ނަމަވެސް އިނގިރޭސި ސަރަޙައްދުން އެ ކާމިޔާބީގެ އަގު ދިނީ އަމިއްލަ އިޤްތިޞާދީ އަދި އަސްކަރީ ވަރުބަލިކަމާއެކުގައެވެ. މީގެ އިތުރުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ އެތެރޭގައި އާމިރު ހަބީބުالله ޚާންގެ ނިއުޓްރަލިޓީ ސިޔާސަތުގެ ސަބަބުން އޭނާގެ އިދިކޮޅު ފަރާތްތައް ވަނީ ވަރުގަދަވެފަ އެވެ. 1919 ވަނަ އަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހު ލަޣްމާން ޕްރޮވިންސްގެ ސަރަހައްދެއްގައި ޝިކާރަ ކުރަމުން ދަނިކޮށް އާމިރު ހަބީބުالله ޚާން އޭނާގެ ޓެންޓުގައި ނިދާފައި އޮއްވާ ނޭނގޭ ބަޔަކު ބަޑިޖަހައި މަރާލިއެވެ.

 

އަމީރު އަވަހާރަކޮށްލުމަށް ފަހު ކާބުލްގައި ކުރު ސިޔާސީ ދަތިކަމެއް ކުރިމަތިވި ނަމަވެސް، އޭރު ކާބުލްގެ ގަވަރުނަރުކަން ކުރެއްވި އަދި ސިފައިންނާއި ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި މަގުބޫލުކަން ހޯއްދެވި އޭނާގެ ތިން ވަނަ ދަރިކަލުން އަމާނުالله ޚާން ވަގުތުން ސަރުކާރުގެ ކޮންޓްރޯލް އަތުލައިގަނެ، ރަސްގެފާނު ކަމަށް އިއުލާން ކުރެއްވި އެވެ. އަމާނުالله ރަސްގެފާނަކީ، އޭނާގެ ބައްޕައާއި ކާފައާ ޚިލާފަށް، އިންގިލާބީ ލީޑަރެކެވެ. އޭނާ ގަބޫލުކުރެއްވި ގޮތުގައި އަފްޣާނިސްތާނުގެ މުޅި ހަނގުރާމައިގެ ތެރޭގައި އިނގިރޭސިންނާ މެދު ނިއުޓްރަލް ވެގެން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ގައުމުން އިންތިހާއަށް ކެތްތެރިކަން ދައްކާފައިވާއިރު، އިނގިރޭސިވިލާތުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ފުރިހަމަ އަދި ފުރިހަމަ މިނިވަންކަމާއެކު ބަދަލު ދޭންވީ ވަގުތު މިހާރު އައިސްފައިވާ ކަމަށެވެ.

 

ތަޚުތަށް އިށީނދެވަޑައިގަތުމާއެކު އިނގިރޭސި ނައިބު ރަސްގެފާނަށް ސިޓީއެއް ލިޔުއްވައި، އަފްޣާނިސްތާނުން އިނގިރޭސި އިންޑިއާގެ އެއްވެސް ޝަރުތެއް ދެން ބަލައިނުގަންނާނެ ކަމަށް ސާފުކޮށް ވިދާޅުވެ، ފުރިހަމަ މިނިވަން އަދި މިނިވަން ގައުމެއްގެ ގޮތުގައި ދުނިޔޭގެ މެޕްގައި ހުއްޓެވެ. ތާރީޚުގެ ފުރޮޅުލީ އުޅަނދު މިހާރު އެނބުރެން ތައްޔާރުވެ، ސާޅީސް އަހަރުގެ އަޅުވެތިކަމުގެ ޗޭނުތައް ފަޅާލާނެ ވަގުތު ކައިރިވަމުން ދިޔައެވެ.