ފަރީދު އަފްޣާން
ތާރީޚު ދިރާސާކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ކުޑަދޮރުން މާޒީއަށް ބަލާލުމެއް ނޫން، ނުވަތަ ކުރީގެ ރަސްރަސްކަލުންގެ ގަބުރުތަކުގައި ވަޑާންކޮށްފައިވާ އެއްޗެހި ކިޔުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަގީގަތުގައި ވެސް އިންސާނީ މުޖުތަމައުތަކުގެ އުފެދުމާއި ވެއްޓުމުގައި އަމަލުކުރާ ބަދަލެއް ނާންނަ އަދި އާންމު އުސޫލުތައް ދެނެގަތުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެކެވެ. ދުނިޔޭގެ މެޕުން ޤައުމުތައް ފެނި، ޝަރަފުގެ އުސްމިންތަކަށް އަރައި، ދެން ދުވަހަކުވެސް އެއްގޮތަކަށްވެސް އުފެދިފައި ނުވާ ފަދައިން ވަގުތުގެ ރަޙްމަތްތެރި ރާޅުތަކުގައި ނެތިގެންދެއެވެ.
އެކަމަކު އޭޝިއާގެ ހިތުގައި ޒަމާންތަކުގެ ބަދަލުވަމުން އަންނަ ކުލަތައް ބަލާ، ދުނިޔޭގެ ފަތަޙަވެރިންގެ ތޫފާންތަކަށް ތަޙައްމަލުކޮށް، އެއްފަހަރުވެސް އަމިއްލަ އައިޑެންޓިޓީ ނުވަތަ މިނިވަންކަމަށް ލޯބި ދޫކޮށްނުލާ ސަރަހައްދެއް އެބައޮތެވެ. މި ސަރަހައްދު ދުނިޔެއަށް އެނގޭނީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ނަމުންނެވެ.
އަފްޣާނިސްތާނުގެ ތާރީޚު ދެނެގަތުމަށްޓަކައި އެގައުމުގެ ހަނގުރާމަތައް ދިރާސާ ކުރުމަކީ ފުދޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި އޭގެ ހަރުކަށި ފަރުބަދަތަކާއި، ދަތި ވާދީތަކާއި، މިތަނުގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންގެ ނަފްސާނީ ޢިލްމު ވެސް ވިސްނަން ޖެހެއެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ އެންމެ ޒަމާނީ އަސްކަރީ މެޝިންތަކުން ވެސް މިހާތަނަށް ފަޅާނުލެވޭ ދިފާއީ ފާރުތަކެއް ގުދުރަތުން އަމިއްލައަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ޖިއޮގްރަފީއެކެވެ.
އެކަމަކު ތާރީޚުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެހެން ކަމެއް ވެސް ދައްކުވައިދެއެވެ: ވަރުގަދަ ޖިއޮގްރަފީއާއި ފަރުދީ ހިތްވަރަކީ ހަމައެކަނި ދުނިޔޭގެ ރޭވުންތަކުން ޤައުމަކަށް ދުވަހަކުވެސް ދާއިމީ ރައްކާތެރިކަމެއް ނުލިބޭނެ އެއްޗެކެވެ. ޤައުމެއްގެ ވަރުގަދަ އިޤްތިޞާދީ ނިޒާމަކާއި، ކުރިއަރާފައިވާ އަސްކަރީ ޓެކްނޮލޮޖީއަކާއި، އެންމެ މުހިންމު ކަމަކީ، ވަރުގަދަ އެތެރޭގެ އެއްބައިވަންތަކަމެއް ނެތިގެން ދާންދެން، އެ ޤައުމެއް ދުނިޔޭގެ ޗެސްބޯޑުގައި އޮތް އެއްޗެއް ނޫން އެހެން އެއްޗެއް ނުހުންނާނެއެވެ. 19 ވަނަ ގަރުނުގެ ނިމުމާއި 20 ވަނަ ގަރުނުގެ ކުރީކޮޅު އަފްޣާނިސްތާނަށް ހަމަ އެހާ އުނދަގޫ ދުވަސްވަރެކެވެ.
އެއްފަރާތުން ކުރިމަތިވެފައި އޮތީ އަމިއްލަ އެތެރޭގެ ބައިބައިވުންތަކާއި، އަނެއްފަރާތުން ދުނިޔޭގެ ބޮޑު އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތަކުގެ ތެރެއިން ދެ ބާރަކުން އޭގެ ބޯޑަރުތަކުގައި ޓެންޓް ޖަހާފައިވެއެވެ. މިއީ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ތާރީޚުގެ މިސްރާބު ބަދަލުކޮށް، މިއަދު އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގޭ މެޕްގެ ބިންގާ އެޅި ދުވަސްވަރެވެ.
ދަ ގްރޭޓް ގޭމް: ދެ މިލްސްޓޯންސްގެ މެދުގައި ހިފާފައިވާ ބިމެކެވެ
19 ވަނަ ގަރުނުގެ މެދުތެރޭގެ އަހަރުތަކުގައި ދުނިޔެއަށް ފެނިގެންދިޔައީ ފިނި ހޫނު ޑިޕްލޮމެޓިކް މަސައްކަތެކެވެ. މި މެޗަކީ އެންމެ ހަނގުރާމަ މައިދާނެއްގައި ކުޅުނު މެޗެއް ނޫނެވެ. އެއީ އޭޝިއާގެ ފުޅާ މެޕް ހުރަސްކޮށް ކުޅެވުނު އެއްޗެއް ކަމަށާއި، އޭގެ މައިގަނޑު ދެ ކުޅުންތެރިންނަކީ ސާރިސްޓް ރަޝިޔާ އެމްޕަޔަރާއި އިނގިރޭސި ރާޖް ކަމަށެވެ.
ރަޝިޔާ، އޭރު ދެކުނަށް ކުރިއަށް ދިޔައީ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބާރުމިނެއްގައެވެ. ތާރީޚީ އަދި ބާރުގަދަ މަރުކަޒުތަކެއް ކަމަށްވާ ތަޝްކެންޓް، ސަމަރކަންދު، ޚިވާ އަދި އެމިރޭޓް އޮފް ބުޚާރާ، އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ރަޝިޔާ ސަރުކާރުގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށަށް ވެއްޓުނެވެ. ރަޝިޔާގެ މި އުދައެރުމަކީ އިނގިރޭސި ވެރިންނަށް ބިރުވެރި ހުވަފެނަކަށް ވެގެން ދިޔައެވެ.
އިނގިރޭސިވިލާތަށް އިންޑިއާއަކީ ހަމައެކަނި ކޮލޮނީއެއް ނޫނެވެ. އެއީ އިނގިރޭސި ސަރުކާރުގެ ތާޖު، އެ ސަރުކާރުގެ އިޤްތިޞާދުގެ އިންޖީނާއި، އޭގެ އެންމެ އަގުހުރި މުދަލެވެ. ލަންޑަނާއި ކަލްކަތާގައި އިށީނދެގެން ތިބި އިނގިރޭސި ނައިބު ރަސްގެފާނާއި ޖެނެރަލުން ބިރުގަތީ ރަޝިޔާ މި ދުވެލީގައި ކުރިއަށް ދާނަމަ ހިންދޫ ކުޝް ހުރަސްކޮށް، ކޮންމެ ވަގުތަކުވެސް އިންޑިއާގެ ފަހި ބިންތަކުގެ މައްޗަށް ކޮންޓްރޯލް ހޯދިދާނެތީއެވެ.
މިހުރިހާ ކަމެއްގެ ތެރޭގައި އަފްޣާނިސްތާން އޮތީ ގޭޓެއް ފަދައިންނެވެ. އޭގެ ތަޅުދަނޑި ހިފައިގެން ހުރި ކޮންމެ މީހަކަށް މުޅި ސަރަހައްދުގެ ވެރިއަކަށް ވެވޭނެއެވެ. މި ނުރައްކަލުން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި އިނގިރޭސި އިންޑިއާ ސަރުކާރުން އެކުލަވާލީ ފޯވާޑް ޕޮލިސީގެ ނަމުން މަޝްހޫރު އުދުވާނީ ސިޔާސަތެކެވެ. އޭގެ އަސާސީ މަޤްޞަދަކީ އަފްޣާނިސްތާނަކީ އިނގިރޭސި ސަރުކާރުގެ ބަޔަކަށް ހެދުން ނުވަތަ މިތަނުގައި މުޅިން ލަންޑަންގެ އަމުރަށް ދަތުރުކުރާ ޕަޕެޓް ސަރުކާރެއް ޤާއިމުކުރުމެވެ.
އަނެއްކޮޅުން ރަޝިޔާއިން ސީދާ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ވެރިކަން ކުރަން ބޭނުން ނުވިއެވެ. އެކަމަކު ބޭނުންވީ ކާބުލްގައި ޑިޕްލޮމެޓިކް ނުފޫޒު އިތުރުކޮށް، ބޭނުން ވަގުތެއްގައި އިންޑިއާގެ ސަރަހައްދުގައި އިނގިރޭސިވިލާތް ހިސޯރުކޮށް، ޔޫރަޕްގައި ހިނގަމުންދާ އެހެން ސިޔާސީ މައްސަލަތަކުގައި އަމިއްލަ މަސްލަހަތަށް ކަމުދާ ނިންމުންތައް އިނގިރޭސިވިލާތުން ހޯދައިދިނުމަށެވެ.
މިގޮތަށް، މިކަމުގައި އެއްވެސް ބަހެއް ނުބުނެ، އަފްޣާނިސްތާނުގެ ޤައުމު ވެގެން ދިޔައީ، ދެ މިލްސްޓޯންގެ މެދުގައި ހިފާފައިވާ ދަނޑުވެރިކަމުގެ ބާވަތެއް ފަދައިން، ދުނިޔޭގެ ބޮޑު ދެ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުގެ މެދުގައި ބަފަރ ޒޯނަކަށެވެ.
ރަޝިޔާގެ ވަފުދު އައުމާއި އާމިރު ޝެރް އަލީ ޚާންގެ މައްސަލަ
މި ބޮޑު ކުޅިވަރުގެ އެންމެ ޑްރާމާ މަރުހަލާ އައީ، 1878 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހު، ޖެނެރަލް ސްޓޮލެޓޯވް އިސްކޮށް ހުންނަވައިގެން ރަޝިޔާގެ ބޮޑު އަދި ނުފޫޒުގަދަ ޑިޕްލޮމެޓިކް ވަފުދެއް ކުއްލިއަކަށް ކާބުލްއަށް އައުމުންނެވެ. ޝައުގުވެރިވާ ކަމަކީ އޭރު އަފްޣާނިސްތާނުގެ އަމީރު ޝެރް އަލީ ޚާން ރަޝިޔާގެ ވަފުދަށް ކާބުލްއަށް އައުމަށް ރަސްމީކޮށް ދައުވަތު ދެއްވާފައި ނުވާކަމެވެ.
އޭނާއަކީ ޙިކުމަތްތެރި ވެރިއެއް ކަމަށާއި ރަޝިޔާއާއި އިނގިރޭސިވިލާތް ފަދަ ދޫނިތަކުގެ މެދުގައި ހިނގާ ހަނގުރާމައެއްގައި އޭނާގެ ޤައުމު ފަނާވެގެންދާނެކަން ވިސްނިވަޑައިގަތެވެ. އޭނާ ވަރުގަދައަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވީ ރަޝިޔާގެ ވަފުދު އަމު ކޯރުގެ އަނެއްފަރާތުން ކަމަށްވާ ޖެއިހޫން ފަހަތަށް އަނބުރާލުމަށެވެ. އެކަމަކު ރަޝިޔާގެ ޖެނެރަލް ކާބުލްއަށް ވަޑައިގަތީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ފްރޮންޓިއާގައި އަސްކަރީ ޕްރެޝަރާއި ޑިޕްލޮމެޓިކް އިންޒާރުތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ރަޝިޔާގެ ވަފުދު ކާބުލްގެ ދޮރުމައްޗަށް ދިޔައިރު، އަމީރު ޝެރް އަލީ ޚާނަށް އަފްޣާނިސްތާނުގެ ސަގާފީ އާދަކާދައާ އެއްގޮތަށް މަރުހަބާ ކިޔުން ނޫން ހަގީގީ ގޮތެއް ނެތެވެ.
މި ޚަބަރު އިނގިރޭސި އިންޑިއާގެ ވައިސްރޯއީ ލޯރޑް ލިޓަންއާ ހަމައަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުން، އިނގިރޭސި ގަނޑުވަރުތަކުގެ ތެރޭގައި ބިންހެލުމެއްގެ ގޮތުގައި އުފެދުނެވެ. ކާބުލްގެ ޝާހީ ދަރުބާރުގައި ރަޝިޔާގެ މަންދޫބަކު އިށީނދެގެން ސައިބޮއެގެން އަމާނުالله ޚާންގެ ކާބަފައިންނާ އެއްބަސްވުންތައް ހަދާ ކަމުގެ ޚިޔާލު އިނގިރޭސިންނަށް ފަސޭހައިން ބަނޑުގައި ނުލެވުނެވެ.
އެހެންކަމުން ލޯރޑް ލިޓަން ވަގުތުން އަމީރު ޝެރް އަލީ ޚާނަށް ހަރުކަށި، ފުރައްސާރަކުރާ އަދި އިންޒާރުދޭ ސިޓީއެއް ފޮނުއްވައި، އަފްޣާނިސްތާނުން ވަގުތުން ސަރ ނެވިލް ޗެމްބަރލޭން އިސްކޮށް ހުންނަވައިގެން އިނގިރޭސި ވަފުދަކަށް ކާބުލްއަށް އައިސް އެތަނުގައި ދާއިމީ ދިރިއުޅެން ހުއްދަ ދިނުމަށް ޑިމާންޑް ކުރެއްވިއެވެ. އާމިރު ޝެރް އަލީ ހާނަށް މިއީ ބޮޑު އިމްތިހާނެކެވެ. އޭނާއަށް ވިސްނުނީ އިނގިރޭސިން ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް ކާބުލްގައި އިށީނދެވަޑައިގަތުމަށް ހުއްދަ ދިނުމުން މަޑުމަޑުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ އެތެރޭގެ މިނިވަންކަން ގެއްލިގެންދާނެ ކަމަށާއި، އިނގިރޭސިން އެމީހުންގެ ރެސިޑެންޓުން އެގައުމުގެ ނަވާބުންނާއި ރާޖާސްގެ ކޯޓުތަކުގައި ބަހައްޓައިގެން މުޅި އިންޑިއާ އަޅުވެތިކުރި ފަދައިންނެވެ.
ދަ ކައިބަރ ޕާސް އިންސިޑެންޓް އެންޑް ދަ ބެލް ދަޓް ރެންގް އިން ވާރ
އެދުވަސްވަރު އާމިރު ޝެރު އަލީ ޚާނަށް ވެސް ކުރިމަތިވަމުން ދިޔައީ ފުން ހިތާމައެކެވެ. އޭނާގެ ޒުވާން ދަރިކަލުން އަދި ވާރިސެއް ކަމަށްވާ ޕްރިންސް އަބްދުالله ޖާން ކުއްލިއަކަށް މަރުވެފައިވާއިރު، ކާބުލްގެ ހުރިހާ ހިސާބެއްގައި ވެސް ތިބީ ހިތާމައިގަ އެވެ. އަމީރު އިނގިރޭސި ވައިސްރޯއީއަށް ޖަވާބެއް ފޮނުއްވީ އެ ހިތާމައިގެ ސަބަބުން ވަގުތުކޮޅެއް ދިނުމަށާއި ރާއްޖޭގެ ހާލަތު ވަޒަންކުރުމަށް އެދިފައެވެ. އެކަމަކު އިނގިރޭސިންގެ ކިބުރުވެރިކަން ވަނީ އަފްޣާން އަމީރުގެ ހުއްދައަށް އިންތިޒާރު ނުކޮށް، އިނގިރޭސި ވަފުދު ގަދަކަމުން ކާބުލްއާ ދިމާއަށް ފޮނުވާލާފަދަ ދަރަޖައަކަށް ގޮސްފައެވެ.
އިނގިރޭސި ވަފުދު 1878 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު ޚައިބަރު ފާސް ސަރަހައްދަށް ދިޔައިރު، އަލީ މަސްޖިދުގެ ތާރީޚީ ކިއްލާ ކައިރިއަށް ދިޔައިރު، އެތަނުގައި މަޑުކޮށްގެން ހުރި އަފްޣާން ކޮމާންޑަރު ފާއިޒް މުޙައްމަދު ޚާން އެމީހުން ހުއްޓުވިއެވެ.
ވަރަށް އިޙްތިރާމާއެކު، އެކަމަކު ވަރުގަދަ އަޒުމަކާއެކު، އަފްޣާން ކޮމާންޑަރު އިނގިރޭސި ޖެނެރަލަށް ވިދާޅުވިއެވެ.
“އަމީރު ޝެރް އަލީ ޚާންގެ ރަސްމީ ލިޔުމުން އަމުރެއް އަންނަންދެން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ސަރަހައްދަށް ބޭރުގެ އެއްވެސް ވަފުދަކަށް ވަނުމުގެ ފުރުސަތެއް ނުދެވޭނެ.”
އިނގިރޭސި ވަފުދު ހުއްޓުވުމަކީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދަރަޖައަށް ލިބުނު ވަރަށް ބޮޑު ގެއްލުމެއްގެ ގޮތުގައި އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން ދެކެމުން ދިޔައެވެ. ދުވަހަކުވެސް އިރު އޮއްސޭނެ އެމްޕަޔަރެއް ކަމަށް ބުނާ އިނގިރޭސި ސަރުކާރަށް ފަރުބަދަމަތީ ރަސްކަމެއްގެ އާދައިގެ ކޮމާންޑަރަކު ހުއްޓުވުން ތަހައްމަލު ކުރާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟
އެހެންކަމުން ލޯޑް ލިޓަން ވަނީ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ހޯދަމުން އައި ކާބުލްއާ ހަނގުރާމަ ކުރުމުގެ ބަހަނާ ހޯދާފައެވެ. ނޮވެމްބަރު 1878 ގައި އިނގިރޭސިވިލާތުން އަފްޣާނިސްތާނާ ދެކޮޅަށް ރަސްމީކޮށް ހަނގުރާމަ އިއުލާންކޮށް، ދެވަނަ އެންގްލޯ-އަފްޣާން ހަނގުރާމަ ފެށިގެން ދިޔައެވެ. އިނގިރޭސި ސިފައިން އަފްޣާނިސްތާނަށް ހަމަ އެވަގުތު އަރައިގަތީ ޚައިބަރު ފާސް، ކުރުރަމް ވެލީ އަދި ބޮލާން ފާސް މެދުވެރިކޮށެވެ.
