ފަރީދު އަފްޣާން
އަސްކަރީ އިމްބެލެންސް އާއި އެތެރޭގެ ބައިބައިވުމުގެ އަސްލު
މިތަނުގައި ސުވާލެއް އުފެދެނީ: ހިތްވަރާއި ހަނގުރާމައިގެ ރޫހުގައި މުޅި ދުނިޔޭގައި މަޝްހޫރު އަފްޣާން ގައުމު މި ހަނގުރާމައިގައި ބަލިކަށިވެ، މަދު މަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި އިނގިރޭސިންނަށް ކާބުލްގެ މައްޗަށް ދިދަ އުފުލެވުނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވިސްނަންޖެހޭ ކަމަކީ، އޭގެ ފަހަތުގައި އޮތީ، އަޅުގަނޑުމެން ފަށައިގަތުމުގައި ކުރިން އަތްލެވުނު ދެ އަސްލު ސަބަބެވެ: އެތެރޭގެ އެއްބައިވަންތަކަން ނެތުމާއި، މާއްދީ އަދި އަސްކަރީ ބާރުގެ އިންބަލެންސް ނެތުން.
މާއްދީ ގޮތުން ބަލާއިރު 19 ވަނަ ގަރުނުގައި އިނގިރޭސިވިލާތަކީ ދުނިޔޭގައި އޮތް އެންމެ ބޮޑު ސިނާއީ ބާރެވެ. އެއީ، އޭރު، އެންމެ ޒަމާނީ މާޓިނީ-ހެންރީ ރައިފަލްތަކާއި، ގެޓްލިންގ ބަޑިތަކާއި، އާޓިލަރީތައް އެހާ ކުރިއަރާފައިވާ ކަމުން، މޭލުތަކެއް ދުރުން ފަރުބަދަމަތީގެ މަޤާމެއް އެއްވަރު ކުރެވޭ ވަރުގެ އެއްޗެކެވެ. އެއާ ހިލާފަށް އަފްޣާން ސިފައިންނަށް ކުރިމަތިވީ ހަތިޔާރުގެ ވަރަށް ބޮޑު ދަތިކަމަކަށެވެ. އެމީހުން އަދިވެސް ބަރޯސާވެފައި ތިބީ މުސްކުޅި ރައިފަލްތަކާއި ކަނޑިތަކާއި ގޭގައި ހަދާފައިވާ ބަޑިބަޑިތަކަށެވެ. އޭގެ މައްޗަށް ގަވާއިދުން، ޕްރޮފެޝަނަލް ލަޝްކަރެއް ބެހެއްޓުމަށް ސީރިއަސް ރައުސުލްމާލަކާއި ހަމަޖެހޭ އިގްތިސާދެއް ބޭނުންވާއިރު، އަފްޣާނިސްތާނުގައި އެއްގޮތަކަށްވެސް އެއިން އެއްވެސް ކަމެއް ނެތެވެ. ނިމުމެއް ނެތް ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ދަނޑުވެރިކަމާއި ވިޔަފާރި ފުނޑުފުނޑުވެ، ދައުލަތުގެ ޚަޒާނާ ހުސްވެ، ސިފައިންނަށް މުސާރަ ދޭން ފައިސާއެއް ނެތެވެ.
އެކަމަކު މި މާއްދީ ބަލިކަށިކަމަށް ވުރެ ވެސް ބޮޑު އަދި މަރުވީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ އެތެރޭގެ ހަމަނުޖެހުމެވެ. 1863 ވަނަ އަހަރު އާމިރު ދޮސް މުޙައްމަދު ޚާން އަވަހާރަވުމުން، ކާބުލްގެ ތަޚުތުގެ މައްޗަށް އޭނާގެ ދަރިންނާއި ކާފަދަރިންގެ މެދުގައި ދިގު އަދި ލޭއޮހޮރުވާލާފައިވާ އާއިލީ ހަނގުރާމައެއް ފެށިއެވެ. ބޭބެ ކޮއްކޮގެ ކަރު ބުރިކޮށްލުމުން، ރަސްރަސްކަލުން އެނބުރި، އެކަކު އަނެކަކު ބަލިކަށި ކުރުމަށް އެހީތެރިކަން ހޯދަމުން، އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް، ބައެއް ފަހަރު އިނގިރޭސިންނާ ދިމާއަށް، ބައެއް ފަހަރު ރަޝިޔާއާ ދިމާއަށް ދިޔައެވެ. މި އެތެރޭގެ ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން އަފްޣާން ގަބީލާތަކުގެ މެދުގައި އޮތް އިތުބާރު ގެއްލި، މަރުކަޒީ ސަރުކާރުގެ ތަރުތީބާއި ޑިސިޕްލިން މުޅިން ފުނޑުފުނޑުވެގެން ދިޔައެވެ.
އިނގިރޭސި ސިފައިން ހަމަލާދިނުމުން އާމިރު ޝެރް އަލީ ޚާނަށް ވިސްނުނީ ބައިބައިވެފައިވާ ގައުމަކާއި ހުސް ޚަޒާނާއަކާއެކު ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު އަސްކަރީ ބާރާއި ދެކޮޅަށް ނުހުރެވޭނެ ކަމަށެވެ. އިނގިރޭސިންގެ ޕްރެޝަރުގެ ދަށުން ކާބުލް ދޫކޮށް އުތުރުގެ ސަރަހައްދުތަކާ ދިމާއަށް، މަޒާރު ޝަރީފްއާ ދިމާއަށް ފަހަތަށް ޖެހިވަޑައިގެންނެވި ނަމަވެސް، ރަޝިޔާއިން ވެސް ފާޅުގައި އޭނާއަށް އެހީތެރިވުމަށް ދެކޮޅު ހެދުމުން، މި މާޔޫސްކަމުގެ ހާލަތުގައި 1879 ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު އޭނާ މަރުވިއެވެ.
ގަންޑަމަކްގެ މުއާހަދާ: މިނިވަންކަމުގެ ބާގޭން
އާމިރު ޝެރް އަލީ ޚާން އަވަހާރަވުމަށްފަހު އޭނާގެ ދަރިކަލުން މުޙައްމަދު ޔަޤްބު ޚާން ވެރިކަމަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ކާބުލް އޮތީ އިނގިރޭސިންގެ ވަށާލުމުގެ ދަށުގައި، އަފްޣާން ސިފައިން އެކި ދިމަދިމާލުގައި، އަދި އެގައުމުގެ އެތެރޭގައި އިންތިޒާމުކޮށްގެން އެއްވެސް ދެކޮޅުވެރިކަމެއް ނެތެވެ. މި އިންތިހާއަށް ބިރުވެރި ހާލަތްތަކުގައި އަމީރު ޔަޤޫބު ޚާން އިނގިރޭސިންނާއެކު މުޢާހަދާއެއް ހަދަން މަޖުބޫރުވިއެވެ. 1879 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހު ކާބުލް ކައިރީގައި އޮންނަ ގަންޑަމަކް ކިޔާ ތަނެއްގައި އަފްޣާން އަމީރާއި އިނގިރޭސި މަންދޫބު ސަރ ލޫއީ ކަވަގްނާރީއާ ދެމެދު ތާރީޚުގައި ގަންދަމަކްގެ މުއާހަދާގެ ނަމުން މަޝްހޫރު މުއާހަދާއެއް ސޮއިކުރެވުނެވެ.
މި މުޢާހަދާއަކީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ތާރީޚުގައިވެސް އެންމެ އަނދިރި ޞަފްޙާއެވެ. އެގައުމުގެ އެންމެ ހަރުކަށި އަދި އެންމެ ނުރައްކާތެރި މާއްދާއަކީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ޚާރިޖީ ސިޔާސަތާއި، އެހެން ގައުމުތަކާ އޮންނަ ގުޅުމާއި، ހަނގުރާމައާއި ސުލްހައާ ގުޅޭ ނިންމުންތައް، ދާއިމީ ގޮތެއްގައި އިނގިރޭސި އިންޑިއާ ސަރުކާރާ ހަވާލުކުރާނެ ކަމެވެ. ބަދަލުގައި އިނގިރޭސިވިލާތުން ވައުދުވީ ރަޝިޔާގެ ބޭރުގެ ހަމަލާތަކުން އަފްޣާނިސްތާން ވަކިން ރައްކާތެރިކޮށް، އަހަރަކު ހަލައްކަ އިންޑިއާ ރިހި ރުފިޔާގެ ސަބްސިޑީއެއް އަމީރަށް ދިނުމަށެވެ.
މި މުޢާހަދާގެ ދަށުން އަފްޣާނިސްތާނަކީ، ކަރުދާހުގައި، މިނިވަން ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި އޮތް ނަމަވެސް، ހަގީގަތުގައި އެއްވެސް ޤައުމެއް ހަޤީޤީ މިނިވަން ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރާ އެއް ކަމަކީ، އަމިއްލަ ޚާރިޖީ ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅުމުގެ ބާރު ގެއްލިގެން ދިޔައެވެ. މި އިޤްތިޞާދީ އަދި އަސްކަރީ ބަލިކަށިކަމުގެ ސަބަބުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމަކީ އަމިއްލަ ޤައުމުގައި ބީރައްޓެހި މީހެއް ކަމުގައި ހީވާ ހިސާބަކަށެވެ.
ގަންޑަމާކް އާއި ކާބުލްގައި ހިނގި ލޭއޮހޮރުވާލާ ގަތުލުއާންމަށް ދިން ރިއެކްޝަން
ގަންދަމަކް މުއާހަދާގައި ސޮއިކުރުމުން، އަމީރު މުޙައްމަދު ޔަޤޫބު ޚާން ވަނީ، މޫނުމަތިން ބަލާއިރު، އޭނާގެ ތަޚުތަށް ވަގުތީ ރައްކާތެރިކަމެއް ގަނެފައެވެ. އެކަމަކު އަފްޣާނިސްތާނުގެ ރައްޔިތުންގެ ޝަރަފާއި އެމީހުންގެ މިނިވަންކަމަށް ލޯބިކުރާ ރޫހު ވިސްނައިގަތުމަށް އޭނާއަށް ވަނީ ނާކާމިޔާބުވެފައެވެ. އަފްޣާނިސްތާނުގެ ރައްޔިތުންނަށް ކަބުލްގެ ކަންތައްތައް ނިންމާފައި އޮތީ ލަންޑަނުގައި ކަމަށްވާއިރު، އެމީހުންގެ ރަސްގެފާނު އިނގިރޭސިންގެ ޞަދަޤާތުން ދިރިއުޅެން ޖެހުމަކީ ކެތްކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.
މި މުއާހަދާގެ ދަށުން 1879 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހު ސަރ ލޫއީ ކަވަގްނާރީ އިނގިރޭސި ރެޒިޑެންޓްގެ ގޮތުގައި ކާބުލްއަށް ވަޑައިގެން، ތާރީޚީ ބާލާ ހިސާރު ކިއްލާގައި ދިރިއުޅުއްވިއެވެ. އިނގިރޭސިން ގަބޫލުކުރީ އިތުރު ބޮޑު ހަނގުރާމައެއް ނެތި މުޅި އަފްޣާނިސްތާން އެމީހުންގެ ބާރުގެ ދަށަށް ގެނައީ ކަމަށެވެ. އެކަމަކު މިއީ ތޫފާނުގެ ކުރިން އޮތް ހަމަޖެހުމެވެ.
އޭގެ މަދު މަސްކޮޅެއް ފަހުން، 1879 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު، ހެރަތުން ކާބުލްއަށް އައިސް، މަސްތަކެއް ވަންދެން މުސާރަ ނުލިބި، އިގްތިސާދީ ގޮތުން ބޮޑެތި ދަތިތަކެއް ކުރިމަތިވެފައިވާ އަފްޣާން ސިފައިންގެ ބައެއް ސިފައިން އެ ސިޓީއަށް އައެވެ. މި ސިފައިން ވަނީ ބާލާ ހިސާރުގެ ތެރޭގައި ހުންނަ އަމީރު މުޙައްމަދު ޔަޤްބު ޚާންގެ ޝާހީ ގެކޮޅަށް ގޮސް، މުއްދަތު ހަމަނުވާ، ޙަލާލު އުޖޫރަ ހޯދުމަށް ޑިމާންޑްކޮށްފައެވެ.
ގަންދަމާކަށްފަހު އާމިރު ޔަޤޫބު ޚާންއަށް އިނގިރޭސިންގެ ޕްރެޝަރު ބޮޑުކަމުން އިނގިރޭސި މަންދޫބުގެ ރުހުމާ ނުލައި ޤައުމީ ޚަޒާނާއިން މާބޮޑު ފައިސާއެއް ދޫނުކުރެވޭނެއެވެ. އަމީރު ޔަޤޫބު ފައިސާ ނެތުމުގެ ބަހަނާ ދައްކައި، މަޑުޖެހި ލަސްވާން ފެށުމުން، ސިފައިންނަށް ވަރަށް އަވަހަށް ވިސްނުނީ، އެމީހުންގެ އިޤްތިޞާދީ ނިކަމެތިކަމާއި، އެމީހުންގެ ރަސްގެފާނުގެ އެއްވެސް އެހީތެރިކަމެއް ނެތްކަމުގެ އަސްލު ސަބަބަކީ، ކިއްލާގެ އެހެން ބައެއްގައި ފިރުޢައުނެއް ފަދައިން އިށީނދެގެން އިން އެ އިނގިރޭސި މަންދޫބެވެ.
ސިފައިންގެ ރުޅިވެރިކަން ކުއްލިއަކަށް އަމިއްލަ ރަސްގެފާނުގެ އަރިހުން އިނގިރޭސީންނާ ދިމާއަށް ބަދަލުވިއެވެ. އެމީހުން މުޒާހަރާއަށް ނިކުމެ އިނގިރޭސި ލެގޭޝަންގެ ކުރިމައްޗަށް އެއްވިއެވެ. މި އިންތިހާއަށް ނާޒުކު އަދި ޖަޒުބާތީ ވަގުތުކޮޅުގައި އިނގިރޭސި މަންދޫބު ސަރ ލޫއީ ކަވަގްނާރީ ޑިޕްލޮމެޓިކް ޙުކުމްގެ ބަދަލުގައި ކިބުރުވެރިކަން ދައްކަވައި، ހަތިޔާރު ނެތް އަފްޣާނިސްތާނުންނަށް ބަޑިޖަހަން އޭނާގެ ގާޑުންނަށް އަމުރުކޮށް، އެތަނުން ގިނަ އަދަދެއްގެ ބަޔަކު މަރާލިއެވެ.
އެ ބަޑިޖެހުމުގެ ސަބަބުން އަލިފާނަށް ތެޔޮ އޮހޮރިގެން ދިޔައިރު، އަފްޣާނުންގެ ވަޅުލެވިފައިވާ ރުޅިވެރިކަން ކުއްލިއަކަށް ލާވާއެއް ފަދައިން ފަޅައިގެން ދިޔައެވެ. އަފްޣާން ސިފައިންނާއި ކާބުލްގެ ޝަރަފުވެރި ރައްޔިތުންނަށް މިއީ އެމީހުންގެ ޤައުމީ އަދި އިސްލާމީ ޝަރަފަށް ދިން ހަމަލާއެއްގެ ގޮތުގައި ދެކި، ބާލާ ހިސާރަށް ވަދެގަތެވެ. ރުޅިގަދަވެފައިވާ މީހުން ފާރުތަކަށް އަރައި ވަދެ ވަދެ، ލޭއޮހޮރުވާލާ ހަނގުރާމައިގެ އެއް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެމީހުންގެ ގާޑުންނާއެކު ޚުދު މަންދޫބު ސަރ ލޫއީ ކަވަގްނާރީ ހިމެނޭ ގޮތަށް މުޅި އިނގިރޭސި މިޝަން މަރާލިއެވެ. މި ހާދިސާއަކީ ލަންޑަނުން ފެށިގެން ކަލްކަތާއާ ހަމައަށް އިނގިރޭސި ވެރިން ތެޅިފޮޅާލި އިނގިރޭސި ސަރުކާރުގެ މޫނުމަތީގައި ތަޅައިގަތުމެކެވެ.
ލޯރޑް ރޮބަރޓްސް އައުމާއި އަމީރު ޔަޤޫބް ޚާން ވަކިކުރުން
ކާބުލްގައި އިނގިރޭސި މަންދޫބު މަރާލި ޚަބަރު އިނގިރޭސި އިންޑިއާއަށް ފޯރުވުމުން، ވައިސްރޯއީ ލޯރޑް ލިޓަން ވަގުތުން ޖެނެރަލް ފްރެޑްރިކް ސްލީ ރޮބަޓްސްގެ ދަށުން ކާބުލްއަށް ބޮޑު ބާރެއް ފޮނުއްވިއެވެ. އިނގިރޭސި ސިފައިން ކުރިއަރާފައިވާ އާޓިލަރީތަކާއެކު ކާބުލްއަށް ވަދެ، ބާލާ ހިސާރު އަލުން ހިފެހެއްޓިއެވެ. ޖެނެރަލް ރޮބަޓްސް ވަނީ ކާބުލްގެ ރައްޔިތުންނާ ދެކޮޅަށް އަނިޔާވެރި ބަދަލު ހިފުންތަކެއް ހިންގަވާފައެވެ. އަފްޣާނިސްތާނުގެ އެތައް ސަތޭކަ އާންމުންނެއް އާންމުކޮށް ދަންޖައްސައި، ކާބުލްގެ ބައެއް މާރުކޭޓްތައް އަންދާލައި، މުޅި ސިޓީއަށް ބިރުވެރިކަން ފެތުރިގެން ދިޔައެވެ.
މިހުރިހާ ކަމެއްގެ ތެރެއިން މިހާރު ބާރެއް ނެތް އަމީރު މުޙައްމަދު ޔަޤޫބު ޚާންވެސް ވަނީ އިނގިރޭސިންގެ ލޮލުގައި ޝައްކު ކުރެވޭ މީހަކަށް ވެފައެވެ. އިނގިރޭސިން އޭނާ ތަޚުތުން ދުރުކޮށް އިންޑިއާއަށް އަރުވާލިއެވެ. ކާބުލް މިހާރު އޮތީ ސީދާ އިނގިރޭސި އަސްކަރީ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި ނަމަވެސް އަފްޣާނިސްތާނުގެ ގައުމު ހަތިޔާރުގެ ގަދަކަމުން ފުނޑުފުނޑުކޮށްލެވޭކަށް މާގިނަ ދުވަސްތަކެއް ނުވެ އެވެ. ޣާޒީންނާއި މުއްލާ މުޝްކުއަލަމް ފަދަ ދީނީ އިލްމުވެރިން އިނގިރޭސީންނާ ދެކޮޅަށް ޖިހާދު އިއުލާން ކުރި އެވެ.
އަފްޣާން ގަބީލާތަކުން ވަނީ ކާބުލް ވަށައިގެން އިނގިރޭސި ސިފައިންގެ ސަޕްލައި ރޫޓުތައް ކަނޑާލައި، ބާލާ ހިސާރުގެ އެތެރެ ވަށާލަން މަޖުބޫރުކޮށްފަ އެވެ. ޖުލައި 1880 ގައި މައިވަންދުގެ ހަނގުރާމައިގެ މައިދާނުގައި ޣާޒީ އަޔޫބް ޚާންގެ ލީޑަރޝިޕްގެ ދަށުން އަފްޣާން މީހުން އިނގިރޭސި ބޮޑު ބާރަކާ ހަވާލުކުރީ ފުނޑުފުނޑުކޮށްލާ އަދި ތާރީޚީ ބަލިވުމެކެވެ. މިހަނގުރާމައިގައި މައިވަންދުގެ މަލާލައިގެ ނަމުން މަޝްހޫރު އަފްޣާނިސްތާނުގެ އަންހެނެއްގެ ހިތްވަރުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ ލަޝްކަރުގެ ހިތްތަކަށް އާ ރޫހެއް ވައްދާލިއެވެ. މި ބަލިވުމުން އިނގިރޭސިންނަށް ސާފުވީ ދުވަހަކުވެސް ސީދާ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ވެރިކަން ނުކުރެވޭނެ ކަމެވެ.
