ޑރ ހުމާމް ސުލްތާނީ
ދަ މަޓޫރިޑިސް އެންޑް ދަ ކުއެސްޗަން އޮފް އެޓްރިބިއުޓިންގ ގްރޭވް-ރިލެޓެޑް ބިލީވްސް
މަޓޫރިދީންނަށް ފާޑުކިޔާ ބައެއް ދައުރުތަކުން މަސައްކަތް ކުރަނީ ބަރެލްވީ މަދަރުސާގެ ބައެއް ދައުރުތަކުން ފެންނަ ގަބުރުތަކާ ބެހޭ ގޮތުން ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ ޢަޤީދާތަކާއި އާދަކާދަތައް ހުރިހާ މަޓޫރިޑީންނަށް ނިސްބަތްކުރުމަށެވެ. މި ބާވަތުގެ ޙުއްޖަތަކީ އިލްމީ ތެދުވެރިކަމާއި އިންސާފުވެރިކަމުގެ އިމްތިޙާނުން ނާކާމިޔާބުވާ ޙުއްޖަތެއް، ސަބަބަކީ ފިކުރީ މަދަރުސާއެއްގެ ބައެއް ތަބާއިން ނުވަތަ ގްރޫޕްތަކުގެ ވަކި ވިސްނުންތަކަކީ މުޅި ސްކޫލުން ޤަބޫލުކުރެވޭ ޢަޤީދާތަކެއްގެ ގޮތުގައި ގުނާލެވޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ.
ހަމައެކަނި މަތޫރީދީންގެ ގުޅުމެއްގެ ސަބަބުން މަޓޫރީދީންނާއި ތާލިބާނުންނަކީ ގަބުރާއި ގުޅުންހުރި ޢަޤީދާތަކަށް ތަބާވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ގުނުމަކީ ގޯހެކެވެ. ބައެއް އަނިޔާވެރި ވެރިންނާއި ދައުލަތާ ގުޅިފައިވާ ދީނީ އިލްމުވެރިންގެ ސަޕޯޓަރުން ނަގާށެވެ: އެމީހުން ސަލަފީ ދީނާ ގުޅުން އޮތް ކަމަށް ބުނި ނަމަވެސް، އެމީހުންގެ ވިސްނުމާއި އަމަލުތަކުގެ ކުށް މުޅި ސަލަފީ މަދަރުސާގެ މައްޗަށް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ހަމައެފަދައިން ބައެއް ބަރެލްވީ ދައުރުތަކުގެ ވަކި ޢަޤީދާތައް ހުރިހާ މަޓޫރިޑިންނަށް ނިސްބަތް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އިންސާފާއި އިންސާފުވެރިކަމުގައި ކޮންމެ ފިކުރީ މަދަރުސާއެއްގެ ޢަޤީދާތައް އެ މަދަރުސާއެއްގެ އިތުބާރު ހުރި އިލްމީ މަޞްދަރުތަކާއި، އެ މަދަރުސާއެއްގެ ޤަބޫލުކުރެވޭ ޢިލްމުވެރިންގެ ބަޔާންތަކުގެ އަލީގައި ވިސްނޭނެ ގޮތާއި، ގުޅުންހުރި ބައެއް ފަރާތްތަކުގެ ވިސްނުމާއި އަމަލުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް މުޅި މަދަރުސާއެއްގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ޙުކުމެއް ނެރެވޭނެއެވެ.
މަޓޫރިދީ ޢަޤީދާ ބިނާވެފައިވަނީ ކުފުރުގެ މައްޗަށް ހެއްޔެވެ؟
މަތޫރީދީ ޢަޤީދާއަކީ ކުފުރެއް ކަމަށް ބުނާ ޢާންމު ދަޢުވާގައި ޝަރީޢަތުގެ އަސާސީ ރުކުންތަކާއި، الله (ޞޢވ) ގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، މުޙައްމަދު (ޞޢވ) ގެ ނަބިއްޔާކަމާއި، ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ޙަޤީޤަތާއި، އާޚިރަތް ދުވަހު އީމާންވާތީއެވެ.
އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ތަކްފީރަކީ، މުސްލިމެއްގެ ދީނީ މަޤާމާ ބެހޭ ނިންމުމަކާ ގުޅިފައިވާ، ވަރަށް ނާޒުކު ޙުކުމެކެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި ޝަރީޢަތުގައި ޝަރީޢަތުގެ ދަލީލު ނެތި މުސްލިމުން ކާފިރު ކަމުގައި ކަނޑައެޅުމާއި ކުފުރު ނިސްބަތްކުރުމުގައި ފަރުވާކުޑަކުރުން ހަރުކަށިކޮށް މަނާކުރެއެވެ.
الله ގެ ރަސޫލާ (ޞޢވ) ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.
“أَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ لِأَخِيهِ يَا كَافِرُ، فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا”
[އަލްބުޚާރީ، ޙަދީޘް 6104]
“އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚާއަށް އޭ ކާފިރުއޭ ބުނި މީހާ، ދެން އެކަން އެނބުރި އަންނަނީ އެއިން އެކަކުގެ މައްޗަށެވެ.”
الله (ޞޢވ) ވެސް ޙަދީޘްކުރައްވައެވެ.
﴿وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا﴾ [އަންނިސާ 94] އެވެ.
“އަދި ތިބާއަށް [ސަލާމް] ދޭ މީހަކަށް ތިބާއަކީ މުއުމިނެއް ނޫން ކަމަށް ނުބުނާށެވެ.”
މި ޝަރީޢަތުގެ ގައިޑްލައިންތަކުގެ ދަށުން މުސްލިމަކު، ނުވަތަ މުސްލިމް ޖަމާޢަތެއް، މަޒުހަބީ ގުޅުމެއް، ދީނީ ޚިޔާލުތަފާތުވުމެއް، ނުވަތަ ހަމައެކަނި އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކާފަރެއްގެ ގޮތުގައި އިޢުލާން ނުކުރެވޭނެއެވެ. ވަކި ފަރުދެއް ކާފަރެއް ކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި ފުރަތަމަ ބޭނުންވަނީ އޭނާގެ ބަޔާނުގައި ނުވަތަ އަމަލެއްގެ މައްޗަށް ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމް ޞައްޙަކޮށް ދިރާސާކޮށް، ދެން ތަކްފީރުގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާތޯއާއި އެއްވެސް ހުރަހެއް ނެތްތޯ ސަމާލުކަން ދިނުމެވެ. ޖާހިލުކަމާއި، ޞައްޙަ ތަފްސީރު (ތަޢުވީލު)، މަޖުބޫރުކުރުމާއި، އެހެނިހެން ޝަރީޢަތުގެ ބަހަނާތައް މި މަޝްވަރާގައި މައްސަލައިގެ ޠަބީޢަތަށް ބަލާފައި ބަރުދަން އުފުލައެވެ، އަދި އެކަންކަން ވަޒަންކުރުމަކީ ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންގެ ޒިންމާއެކެވެ.
މިގޮތަށް ބަޔާނެއް ނުވަތަ ޢަޤީދާއެއް ކުފުރެއްގެ ގޮތުގައި ޙުކުމްކުރުމާއި، އެއީ ބިދުޢައެއް ކަމަށް ބުނެ، ވަކި މީހަކަށް ކުފުރުގެ ޙުކުމެއް ތަންފީޒުކުރުމަކީ ވަކި ޝަރީޢަތުގެ މަޝްވަރާތަކެކެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި، ހަމައެކަނި ދީނީ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެއް ނުވަތަ މަޒުހަބީ ގުޅުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ މަތޫރީދީ ޢިލްމުވެރިންނާއި މި ޢަޤީދާއަށް ތަބާވާ މީހުންގެ ޢާންމު ތަކްފީރެއްގައި ޝަރީޢަތުގެ ޖަސްޓިފިކޭޝަނެއް ނެތެވެ.
އައިއީއޭ އާއި ތާލިބާނުންނާ ދެކޮޅަށް ކުރާ ތަކްފީރު ދައުވާއާއި، އޭގެ ޝަރީއަތް ވަޒަންކުރުމެވެ
ދާޢިޝީ ޚަވާރިޖުންނާއި އެހެން ބައެއް ތަކްފީރީ ޖަމާޢަތްތަކުން އެމީހުން ކާފިރު ކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގެ ހެކިގެ ގޮތުގައި އައިއީއޭ އާއި ޠާލިބާނުންގެ ދިއޯބަންދީ ގުޅުމާއި މަތޫރީދީ ޢަޤީދާ ހުށަހަޅާ ނަމަވެސް މި އިލްމީ އަދި ޢަޤީދާގެ ގުޅުންތައް އެކަނި ތަކްފީރުގެ ޝަރީޢަތުގެ ހެއްކަކަށް ނުވެވޭނެއެވެ.
އަދި ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ ކަމަކީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ އާންމު ރައްޔިތުންނާއި ތާލިބާނުންގެ ގިނަ ބަޔަކު މި ކޮމްޕްލެކްސް ދީނީ ބަހުސްތަކާއި ޢަޤީދާގެ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކުގެ ތަފްސީލުތަކަށް އަހުލުވެރި ނުވާ ކަމާއި، މި ރީތި ނުކުތާތަކަށް ވަކި ޝައުޤުވެރިކަމެއް ނެތްކަމެވެ. އެމީހުން އާންމުކޮށް ތަބާވަނީ އެމީހުންގެ ޢިލްމުވެރިންނާއި ބޮޑެތި މީހުންގެ އިލްމީ އަދި ޢަޤީދާގެ މަގަށް، ކޮންމެ ދީނީ ޚިޔާލުތަފާތުވުމެއްގެ ތަފްޞީލަށް އަހުލުވެރި ނުވެއެވެ.
ނަމަވެސް ތާލިބާނުންނާ ދެކޮޅު ބައެއް މީހުން މި ދީނީ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް އެމީހުންގެ ސައިޒަށްވުރެ މާ ބޮޑަށް ފުޅާކޮށް، އެކަންކަން މާބޮޑަށް ބޮޑުކޮށް، ތަކްފީރާއި ބައިބައިވުން އުފެއްދުމުގެ ވަސީލަތަކަށް ބަދަލުކުރެއެވެ.
ޠާލިބާނުންގެ ޢަޤީދާގެ ސުލޫކާއި ގުޅޭގޮތުން، ޝައިޚް އަލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ (ރ)، އިމާމް އިބްނު އަލްޤައްޔިމް (ރ) ނުވަތަ އުއްމަތުގެ އެހެން ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންނަށް އިޙްތިރާމް ކުޑަ ނުކުރުމަކީ ވެސް މުހިންމު ކަމެކެވެ. މި އިސްވެރިންގެ ވާހަކަތަކާއި އިރުޝާދުތައް ތާލިބާނުންގެ ރަސްމީ ޖާނަލްތަކާއި އިލްމީ ޕަބްލިކޭޝަންތަކުގައި ކުރިން ވެސް ނަކަލުކޮށްފައި ވާއިރު މިއަދު ވެސް އެބަހުއްޓެވެ.
އަދި ޠާލިބާނުންގެ މަޤާމަކީ ސަލަފީ ޢަޤީދާއެއް ހިފެހެއްޓުމަކީ ޚުދު އަދަބެއް ނުވަތަ ފަހަތުން ދުވުމުގެ ސަބަބެއް ނޫން ކަމާއި، ހަމައެކަނި ދީނީ ނުވަތަ ޢަޤީދާގެ ޚިޔާލުތަފާތުވުމެއްގެ ސަބަބުން ސަލަފީންގެ ޢަޤީދާތަކާއި މަދަރުސާތަކާއި މިސްކިތްތަކަށް ވަދެ ނުގަންނަ ކަމެވެ. އެކަމަކު ބައެއް ދައުރުތަކުން ތާލިބާނުން ކާފިރު ކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ނުވަތަ އެމީހުންނާ ދެކޮޅަށް މީހުންނަށް ބާރުއަޅައި އެމީހުންނާ ކުރިމަތިލާން ތެދުވުމުން، ތާލިބާނުން އެމީހުންނާ ދެކޮޅަށް ފިޔަވަޅު އަޅައެވެ.
މި ސަބަބަށްޓަކައި، އެއްވެސް ކުށެއް ނުކުރިޔަސް، ހަމައެކަނި ސަލަފީ ޢަޤީދާތައް ހިފެހެއްޓުމުގެ ސަބަބުން ޠާލިބާނުން މަރާލައި ގޯނާކުރާ ކަމަށް ބުނާ އާންމު ތުހުމަތުތައް، ވަކި، އިތުބާރު ހުރި ހެކިތަކެއް ނެތި ބަލައިނުގަނެވޭނެއެވެ.
އަފްޣާނިސްތާނުގެ އިސްލާމިކް އެމިރޭޓް އޮފް އަފްޣާނިސްތާން (އައިއީއޭ) އަނބުރާ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ވެރިކަމަށް އައުމަށްފަހު، ރިޕޯޓްތައް ބުނާ ގޮތުގައި ސަލަފީ ޖަމާއަތްތަކުން ވެސް އައިއީއޭއަށް ބައިއަތު ހިފާފައިވާއިރު، މި މެދުވެރިކޮށް މިހާރު އޮތް ނިޒާމަށް އެއްބާރުލުން ފާޅުކުރި އެވެ. މި ޖަމާޢަތްތަކާއި އައިއީއޭއާ ދެމެދު ރަނގަޅު ގުޅުމާއި ދެފަރާތުގެ އިތުބާރު ބަދަހިވުމުން އެނގޭ ގޮތުގައި، ފިޤުހުގެ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ހުރި ނަމަވެސް، މުސްލިމުންނަށް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާ ސުލްޙަވެރި، ބިނާކުރަނިވި ގުޅުންތައް ގެންގުޅެވޭނެއެވެ.
އައިއީއޭ އާއި ސަލަފީ ޖަމާއަތްތަކުން ގަބޫލުކުރަނީ އިސްލާމްދީނުގެ އަސާސީ އުސޫލުތަކާއި، ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ނަބީ ސުންނަތުގެ ޙަޤީޤަތާއި، އިސްލާމީ އުއްމަތުގެ އެއްބައިވަންތަކަމެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި އެދެމެދުގައި އުފެދިފައިވާ އިލްމީ އަދި ދީނީ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި ތަކްފީރާއި އެތެރޭގެ ބައިބައިވުމުގެ ވަސީލަތަކަށް ބަދަލުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
އިސްލާމީ އުއްމަތުގެ މަސްލަހަތު ލާޒިމުކުރަނީ އެކިއެކި އިލްމީ އަދި ޢަޤީދާގެ މަދަރުސާތަކަށް ތަބާވާ މީހުން، އެމީހުންގެ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ފުންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެމީހުންގެ ޙިއްޞާ ދީނީ އަގުތަކަށް ބާރުއަޅައި، އަސާސެއް ނެތް ތުހުމަތުތަކާއި ތަކްފީރީ ޕްރޮޕެގެންޑާ ހުއްޓާލައި، އަޚުވަންތަކަމާއި އެއްބައިވަންތަކަމާއި ދެފަރާތުގެ އިތުބާރުގެ މާހައުލެއް ހަރުދަނާކުރުމެވެ.
އިސްލާމީ ތާރީޚާއި ޢަޤީދާގެ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކުގައި އިންސާފުވެރިކަމުގެ ޑިމާންޑް އިން މިސާލުތައް
މުސްލިމް އުއްމަތުގެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ގިނަ ޢިލްމުވެރިންނަކީ އަޝްޢަރީ މަޛްހަބުގެ ތަބާވާ ބޭފުޅުން ކަމަށާއި، އެންމެ މަޝްހޫރު މިސާލުތަކުގެ ތެރޭގައި އިމާމް ނަވާވީ (ރ.ހް)، ހާފިޒް އިބްނު ހާޖަރު އަލް އަސްކަލާނީ (ރ.ހް) އަދި އިއްޒުއްދީން ބިން ޢަބްދުލް ސަލާމް (ރ.ހް) ހިމެނެއެވެ. ހަމަ މި މަދަރުސާއާ ގުޅިފައިވާ މަޝްހޫރު ވެރިންނާއި އަސްކަރީ ކޮމާންޑަރުން ވެސް ތާރީޚުގައި އިސްލާމްދީނަށް ބޮޑެތި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށް، ބޮޑެތި ފަތަޙަތައް ކާމިޔާބު ކުރެއްވިއެވެ.
މި އަދަދުތަކުގެ ތެރެއިން ޞަލީބީންގެ ވެރިކަމުގެ ގާތްގަނޑަކަށް ނުވަ ދިހަ އަހަރު ފަހުން ބައިތުލް މަޤްދީސް މިނިވަން ކުރެއްވި ބޮޑު ފަތަޙަވެރިޔާ ސުލްޠާން ޞަލާޙުއްދީން އައްޔޫބީ (ރ) ގެ ނަން ޚާއްޞަކޮށް ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. މިއަދުވެސް ޢިލްމުވެރިންނާއި، ތާރީޚް ޢިލްމުވެރިންނާއި، ޅެންވެރިންނާއި، ލިޔުންތެރިން އެކަލޭގެފާނުގެ މި ބޮޑު ތާރީޚީ ޚިދުމަތް ފަޚުރާއި ތަޢުރީފާއި އެކު ހަނދާން އެބަހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް ސުލްޠާން ޞަލާޙުއްދީން އައްޔޫބީ (ރ) އަކީ އަޝްޢަރީ ޢަޤީދާއަށް ވަރުގަދައަށް ތާއީދުކުރާ ބޭފުޅެއް ކަމަށާއި، އޭނާގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައިވާ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ޚާއްޞަކޮށް މިޞްރުގައި އެކަން ކުރިއެރުވުމަށް ޚާއްޞަ ސަމާލުކަމެއް ދެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.
އަނެއްކޮޅުން އުސްމާނީ ބޮޑު ވެރިޔާ ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްފާތިޙް (ރ) އަކީ ހަނަފީ އަދި މަތޫރީދީ އިލްމީ ސަގާފަތުގެ މަޝްހޫރު ތާރީޚީ ޝަޚްސިއްޔަތުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބޭފުޅެކެވެ.
މި ދެ ވެރިންގެ ތާރީޚީ މިސާލުތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި އިސްލާމީ ތާރީޚުގެ ޝަޚުޞިއްޔަތުތަކާއި ދަރިކޮޅުތައް ވަޒަންކުރަންވީ ހަމައެކަނި އެމީހުންގެ ދީނީ ގުޅުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ނޫނެވެ. އެމީހުންގެ ޢަޤީދާތަކާއި، އެމީހުންގެ ޢަމަލުތަކާއި، އެމީހުންގެ އަދުލުވެރިކަމާއި، ދީނީ ޚިދުމަތްތަކާއި، މުސްލިމުންގެ ދިރިއުޅުމަށް އެމީހުންގެ ނުފޫޒު ފޯރުވުންވެސް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހެއެވެ.
މި މަޝްވަރާގެ މައިގަނޑު މަޤްޞަދަކީ މުސްލިމުން އެމީހުންގެ ޢަޤީދާގެ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކުގެ މައްޗަށް އެކަކު އަނެކެއްގެ އިލްމީ، ދީނީ އަދި ތާރީޚީ ޚިދުމަތްތަކަށް ފަރުވާކުޑަ ނުކުރުމެވެ. މުސްލިމް އުންމަތަށް ބޭނުންވަނީ މީހުންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުން ހިމާޔަތްކޮށް، ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމްތައް ތަންފީޒުކޮށް، އަނިޔާވެރިންނަށް ތާއީދުކޮށް، މުސްލިމުންގެ ސަލާމަތާއި ޝަރުޢީ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކޮށްދޭ އިންސާފުވެރި ސަރުކާރެކެވެ.
މި ސަބަބަށްޓަކައި، އަޝްޢަރީ ކަމުގައި ވިޔަސް މަތޫރީދީ ކަމުގައި ވިޔަސް، الله ގެ ޝަރީޢަތުން މީހުންގެ ތެރޭގައި ޙުކުމްކޮށް، އެމީހުންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުން ރައްކާތެރިކޮށް، އެމީހުންގެ ދުޝްމަނުންނާ ރައްޓެހި ނުވާ، އަދި މުސްލިމުންނާ ދެކޮޅަށް އެއްވެސް މީހަކަށް ތާއީދު ނުކުރާ މީހަކީ، ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމްތައް އޮޅުވާލައި، އެމީހުންގެ އަސްލު ސިފަ މުގުރާލައި، އެމީހުންގެ ޙުކުމްތައް ސަސްޕެންޑްކުރާ ސަލަފީ ކަމަށް ބުނާ މީހަކަށްވުރެ އެތައް ހާސް، ލައްކައެއްހާ ގުނަ ރަނގަޅު މީހެކެވެ އަދި އެކަންކަން ތަންފީޒު ކުރުމަށް ހުރަސްއަޅައި، އަނިޔާވެރި އަދި ބާޣީ ވެރިންނަށް ތާއީދުކޮށް، ދީނުގެ ދުޝްމަނުންގެ ކައިރީގައި ހުރެ، މުސްލިމް ޤައުމުތަކާއި އެމީހުންގެ މުއްސަނދިކަން ޔަހޫދީންނާއި ކްރިސްޓިއަނުންގެ މައްޗަށް ވެރިކަން ކުރުމަށް އެހީތެރިވެދެއެވެ!
މަތީގައިވާ މަޝްވަރާއިން ސާފުވާ ގޮތުގައި މެޓޫރިޑިޒަމަކީ އިސްލާމީ ޢަޤީދާތަކުގައި ޤަބޫލުކުރެވޭ ދީނީ އުސޫލެއް ކަމާއި، ޙަނަފީ ޢަޤީދާގެ ސަޤާފަތާ ފުން ތާރީޚީ އަދި އިލްމީ ގުޅުމެއް އޮތް ކަމެވެ. މި އުސޫލުގެ ޢިލްމުވެރިން އިސްލާމީ ޢަޤީދާތައް ދިފާޢުކުރުމުގައި އަދި ތަފްޞީރާއި، ޙަދީޘާއި، ފިޤްހާއި، އިސްލާމީ އެހެން ޢިލްމުތަކުގައި، ބައެއް ދީނީ މައްސަލަތަކުގައި އެހެން ޢިލްމުވެރިންނާ ޚިޔާލުތަފާތުވިޔަސް، ބޮޑެތި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައިވެއެވެ.
މި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކަކީ އިލްމީ ފާޑުކިޔުމާއި ދިރާސާގެ މައުޟޫއަކަށް ވެދާނެ ނަމަވެސް، ހަމައެކަނި މަޒުހަބީ ގުޅުމެއް ނުވަތަ ދީނީ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ މަޓޫރީދީ ޢިލްމުވެރިން، މި ޢަޤީދާއަށް ތަބާވާ މީހުން ނުވަތަ އައިއީއޭ އާއި ޠާލިބާނުންގެ އާންމު ތަކްފީރެއްގައި ޝަރީޢަތުގެ ހެކިތައް ނެތެވެ.
މި ސަބަބަށްޓަކައި އުއްމަތުގެ ޢިލްމުވެރިންނާއި ފިކުރީ މަޛްހަބުތަކުގެ މެދުގައި ހުރި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ވަޒަންކުރުމުގައި އިލްމީ އިންސާފުވެރިކަމާއި ޝަރީޢަތުގެ ސަމާލުކަމާއި އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް އިޙްތިރާމްކުރުން މުހިންމެވެ.
