ހާރޫން ޓިޕޫ
ޕާކިސްތާން މިއަދު އޮތީ ސިޔާސީ އަދި އިގްތިސާދީ ވުޖޫދުގައި އެންމެ ނާޒުކު އެއް ބަދަލެއްގައި ކަމަށާއި، ދައުލަތުގެ އޮނިގަނޑަށް ކުރިމަތިވެފައިވަނީ އެތެރޭގެ ބޮޑެތި ފުށުއެރުންތަކާއި ފުން މާލީ ދަތިކަމެކެވެ. ޖުލައި 2023 ގައި އަސްކަރީ ވެރިކަމުގެ އިސްވެރިޔާ ޖެނެރަލް އާސިމް މުނީރު ވަނީ ކަރާޗީގައި ނުފޫޒުގަދަ ވިޔަފާރިވެރިންނާއި އިންވެސްޓަރުންގެ ބޮޑު ވަފުދަކާ ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާފައެވެ. ފުރިހަމަ ކޯޕަރޭޓް ރާގެއްގައި ވާހަކަ ދައްކަވަމުން އޭނާ ދައުވާ ކުރެއްވި އެވެ.
“ގައުމުގެ އިގްތިސާދު ރަނގަޅުވުމުގެ ރަންވޭއިން ދުވެފައި ގޮސް އަހަރެއްހާ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އުދުހިގެންދާނެ.” އަދި “މާޔޫސްކަމަކީ ކުފުރެއް” ކަމަށް ވިދާޅުވެ އުއްމީދު ގެއްލިގެން ނުދިއުމަށް ވެސް އޭނާ ވަނީ އިލްތިމާސް ކުރައްވާފަ އެވެ.
ނަމަވެސް އޭގެ ތިން އަހަރު ފަހުން 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހު ބިންމަތީގައި ފެނުނު ހަގީގަތުން ދައްކުވައިދެނީ އޭނާ ބުނާ ގޮތާ މުޅިން އިދިކޮޅަށް ބިރުވެރި މަންޒަރެކެވެ. ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުއައްސަސާތަކުން ލިބިފައިވާ ލިޔެކިޔުންތަކާއި ބިންމަތީގައި ހުރި ޙަޤީޤަތްތަކުން ދަނީ އަސްކަރީ ވެރިކަމުގެ ސްޓްރެޓެޖިކް ނިންމުންތަކާއި އެ ނިންމުންތަކުގެ އިޤްތިޞާދީ ނަތީޖާތަކާ ދެމެދު އޮތް ފުން ފުށުއެރުންތައް ހާމަވަމުންނެވެ. އިގްތިސާދުގެ ބޯޓު ރަންވޭއިން ދުއްވައިގަތުމަށް ފަހު “ސްކާޑޫގެ ވަކި ފަރުބަދަތަކާ އެއްވަރަށް އުސް ފްލައިޓެއް” ނަގަން ނާކާމިޔާބުވި ނަމަވެސް މިހާރު ފެންނަނީ ބިންމައްޗަށް ވެއްޓި ކޮށާލާތަނެވެ.
ވޯލްޑް ބޭންކާއި އދ. ވޯލްޑް ބޭންކުގެ ރިޕޯޓުގައި ސާފުކޮށް ބުނެފައި ވަނީ ދުވާލަކު ތިން ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު އާމްދަނީއެއް ލިބޭ ސަރަހައްދުގެ ހުރިހާ ރައްޔިތުންގެ 48 ޕަސެންޓް ހިއްސާކުރަނީ ހަމައެކަނި ޕާކިސްތާނުގަ އެވެ. މީގެ އިތުރުން ގައުމީ ފަގީރުކަމުގެ ނިސްބަތް 22 ޕަސެންޓުން 29 ޕަސެންޓަށް މައްޗަށް ގޮސްފައިވާއިރު، އޭގެ މާނައަކީ ޕާކިސްތާނުގެ 70 މިލިއަނަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ފަގީރުކަމުގެ ރޭޓުން ދަށުގައި އުޅެނީ ނިކަމެތި ހާލަތެއްގަ އެވެ.
ހަމައެފަދައިން އދ.ގެ މަލްޓިޑައިމަންޝަނަލް ޕޮވަރޓީ އިންޑެކްސް (އެމްޕީއައި) އިން ދައްކާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ އާބާދީގެ 38.3 އިންސައްތަ މީހުންނަކީ ސިއްހަތާއި ތައުލީމާއި ދިރިއުޅުމުގެ އަސާސީ ފެންވަރަކުން މަހުރޫމްވެފައިވާ ބައެކެވެ. ސަރަހައްދީ އަޅާކިޔުމަކުން ޕާކިސްތާނުގެ ދަށަށް ދިއުން އިތުރަށް ސާފުވެގެންދެއެވެ. އަވަށްޓެރި ގައުމުތަކުން ދިގު މުއްދަތުގެ އިގްތިސާދީ ސިޔާސަތުތަކުގެ ތެރެއިން އެތައް މިލިއަން ބަޔަކު ފަގީރުކަމުން ސަލާމަތްކޮށްފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި އިންޑިއާގައި އެ ގައުމުތަކުގެ ފަގީރުކަމުގެ ނިސްބަތް ހުރީ 16.4 ޕަސެންޓްގަ އެވެ. މި ވަރުގަދަ ތަފާތަކީ ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރީ ވެރިކަމުގެ ސިޔާސަތުތަކުގެ ބުއްދިވެރިކަމާއި ފައިދާހުރިކަމާ މެދު ސީރިއަސް ސުވާލުތަކެއް އުފެދޭ ކަމެކެވެ.
މި އިގްތިސާދީ ދަށްވުމުގެ ސާފު އެއް ސަބަބަކީ ކެއާޓޭކަރ ސަރުކާރާއި އަސްކަރީ ނިޒާމުން އެކުލަވާލި ގަވާއިދާ ހިލާފަށް ބިދޭސީން އަނބުރާ ގެންދިއުމުގެ ޕްލޭން ކަމަށް ބުނާ ޕްލޭންގެ ސިފައިގައި 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު އުފެދުނު ސްޓްރެޓެޖިކް ފުށުއެރުމެވެ. އަސްކަރީ ވެރިކަމުގެ ވާހަކައިގެ ދަށުން ވަޒީފާނެތް މީހުންގެ އަދަދު އިތުރުވުމާއި ވަސީލަތްތައް މަދުވުމުގެ ޒިންމާ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ރެފިއުޖީންގެ މައްޗަށް އުފުލި، ލައްކައެއްހާ ރެފިއުޖީން ގަދަކަމުން ފޮނުވާލި އެވެ. އެކަމަކު ނަތީޖާ ވެގެން ދިޔައީ އެ ވެރިކަމުގެ އެބުނާ ސިޔާސަތުން ހާސިލް ކުރަން ޖެހޭ ކަންކަމާ މުޅިން އިދިކޮޅަށެވެ.
އިގްތިސާދީ ތަޖުރިބާކާރުން ބުނާ ގޮތުގައި މި އަފްޣާން މީހުންނަކީ ޕާކިސްތާނުގެ ނުރަސްމީ އިގްތިސާދުގެ ބުރަކަށި ކަމުގައިވާއިރު، ޚާއްސަކޮށް ދަތުރުފަތުރާއި ހޯލްސޭލް މާކެޓްތަކާއި އިމާރާތްކުރުމާއި ދަނޑުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއިން އެމީހުން ޚިދުމަތް ކުރީ ޚަރަދު ކުޑަ ލޭބަރުންނާއި ހީވާގި ވިޔަފާރިވެރިންގެ ގޮތުގައެވެ. އެމީހުން ކުއްލިއަކަށް ވަކިވުމުން އެގައުމުގެ ސަޕްލައި ޗޭންތަކަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ބުރޫއަރާ، ޕާކިސްތާނުގެ އިގްތިސާދު ދަތިކަމުގެ ތެރެއަށް އިތުރަށް ފުންކޮށްލިއެވެ.
އޭގެ މައްޗަށް އަފްޣާނިސްތާނުގެ އިސްލާމިކް އެމިރޭޓުން ތަހްރީކް-އޭ-ތާލިބާން ޕާކިސްތާން (ޓީޓީޕީ) ފަދަ ޖަމާއަތްތަކަށް ތާއީދުކުރާ ކަމަށް ތުހުމަތު ކުރުމުގެ އަސްކަރީ ވެރިކަމުގެ ޚާރިޖީ ސިޔާސަތު ކަމަށް ބުނާ ސިޔާސަތުގެ ސަބަބުން ޑޫރަންޑް ލައިންގައި ތަކުރާރުކޮށް އަސްކަރީ ހަމަނުޖެހުންތަކާއި ވައިގެ ހަމަލާތައް ދިނެވެ. މި އަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން ޕާކިސްތާނާއި މެދު އޭޝިއާގެ ދައުލަތްތަކުގެ ވިޔަފާރީގެ ދޮރުތައް ބަންދުވެ، ޚައިބަރު ޕަޚްތުންޚްވާ އާއި ބަލޫޗިސްތާނުގެ އިގްތިސާދީ ހާލަތު އިތުރަށް ގޯސްވެގެން ދިޔައެވެ.
ގޭގައި ރައްކާތެރިކަން ނެތުމާއި ހަކަތަގެ ދަތިކަމާއި، ޚާއްސަކޮށް ކަރަންޓާއި ގޭހުގެ އަގު ފަރުވާކުޑަކޮށް މައްޗަށް ދިއުމުން، އެގައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ސިނާއީ މަރުކަޒު ކަމަށްވާ ފައިސަލާބާދުގެ ޓެކްސްޓައިލް ސިނާއަތް ވަނީ ފުނޑުފުނޑުވުމުގެ މަގުމައްޗަށް ވެއްޓިފައެވެ. އެތައް ހާސް ފެކްޓްރީއެއް ބަންދުވެ، ދުވާލަކު އުޖޫރަ ލިބޭ ލައްކައެއްހާ މީހުން ވަޒީފާއެއް ނެތިގެން ގޮސްފައިވެ އެވެ. މި ސިނާއީ ދަށްވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ބޮޑެތި ލޯކަލް އިންވެސްޓަރުންނާއި މަލްޓިނޭޝަނަލް ކުންފުނިތަކުން ވަނީ އެމީހުންގެ ރައުސުލްމާލު ދަމައިގަނެ، ޔޫއޭއީ އާއި ސައުދީ އަރަބިއްޔާ ފަދަ ރައްކާތެރި ގައުމުތަކާ ދިމާއަށް އެނބުރިފައެވެ.
މި ބޮޑު ރައުސުލްމާލު އުދުހުމުގެ ސަބަބުން ޕާކިސްތާނުގެ ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ގެއްލިފައިވާ މިންވަރަށް، 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހުގެ ނިޔަލަށް، އެގައުމު އޮތީ ރަސްމީ ބަނގުރޫޓުވުމުގެ ފުން ހިޔަނި ވަޅުގަނޑުގައެވެ.
މި މާލީ ދަތިކަމާ ކުރިމަތިލުމަށްޓަކައި، އަސްކަރީ ވެރިކަމާއި ސިޔާސީ ލީޑަޝިޕުން އަދިވެސް ބަރޯސާވެފައިވަނީ، އެމީހުންގެ ސަގާފީ، ސްޓްރެޓެޖިކް ކަމަށް ބުނާ ސިޔާސަތުތަކުގެ މައްޗަށް، ކުރު މުއްދަތުގެ އެހީގެ މައްޗަށެވެ. މި އުސޫލުގެ ދަށުން އެމީހުން ވަނީ ވޮޝިންޓަންގައި ހުންނަ އެމެރިކާ ސަރުކާރުގައި 10 ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ “އެކްސްޗޭންޖް ސްޓެބިލައިޒޭޝަން ސަޕޯޓް ފަންޑެއް” ހޯދުމަށް އެދިފައެވެ. މިއީ 9/11 އަށް ފަހު އައިއީއޭއާ ދެކޮޅަށް އެމެރިކާއާ ދެކޮޅަށް ޕާކިސްތާނުން ކުރި ފަދައިން، އަސްކަރީ ހިދުމަތްތަކުގެ ބަދަލުގައި މާލީ ޕެކޭޖުތައް ހޯދުމުގެ ކުރީގެ ސަގާފީ ރެންޓިއަރ އުސޫލުގެ ކުރިއަށް ދިއުމެވެ.
ހަމައެފަދައިން އެގައުމުގެ އިމްޕޯޓް ބިލް ބެލެހެއްޓުމަށް ޕާކިސްތާނުން ވަނީ 15 އަހަރުގެ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ގާތްގަނޑަކަށް 6.7 ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޑިފެއާޑް ޕޭމަންޓް ތެޔޮ ފެސިލިޓީއެއް ރިޔާޒުގައި ހުންނަ ސައުދީ ސަރުކާރުގައި އެދިފަ އެވެ. ނަމަވެސް ގަލްފް ގައުމުތަކުން އަދި ފަހުގެ ރުހުން ނުލިބުމުން ދޭހަވަނީ “ރަހުމަތްތެރި ގައުމުތަކުން ވެސް މިހާރު ޕާކިސްތާނަށް ޝަރުތުތަކާ ނުލައި މާލީ އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމުން ފަސްޖެހެން ފަށާފައިވާ” ކަމަށެވެ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސިޔާސީ އޮބްޒާވަރުންނާއި އިޤްތިޞާދީ ތަޙުލީލުކުރާ މީހުން އެއްބަސްވާ ގޮތުގައި ޕާކިސްތާނުގެ އިޤްތިޞާދީ، ސިޔާސީ އަދި ޚާރިޖީ ސިޔާސަތުގެ ދަތިތަކުގެ އަސްލު ސަބަބަކީ ޤައުމީ ނިންމުންތަކާއި، އިޤްތިޞާދާއި، ވެރިކަމުގެ ނިޒާމުގެ މައްޗަށް އަސްކަރީ ވެރިކަމުން ކޮންޓްރޯލް ކުރުމެވެ. ރަނގަޅު އިޤްތިޞާދީ އުސޫލުތަކުން ނިންމުންތައް ނިންމުމުގެ ބަދަލުގައި ވެރިކަން ބަލަނީ ހަނގުރާމައިން ފައިސާ ހޯދުމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ވިސްނުމެއްގެ ތެރެއިންނެވެ.
އަފްޣާނިސްތާނުގެ ރެފިއުޖީން ފުރައިގެން ދިޔަ ނަމަވެސް، ޕާކިސްތާނުގައި ބޮޑުވަމުން އަންނަ ފަގީރުކަމުގެ ތޫފާނުން ސާބިތުކޮށްދެނީ އެގައުމުގެ މައްސަލަތަކުގެ އަސްލަކީ ރެފިއުޖީންނާ ގުޅުން ހުރި ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ގޯސް އިގްތިސާދީ ޕްލޭނިންތަކާއި، ސިނާއީ ދަށަށް ދިއުމާއި، ސިޔާސީ ނުތަނަވަސްކަމާއި، އަސްކަރީ ވެރިކަމުގެ ރިޓަޔާޑް އޮފިސަރ ކްލާހުގެ އޮޕަރޭޓިވުން ގައުމުގެ މުއައްސަސާތަކުގެ މަގާމުތަކަށް އައްޔަން ކުރުމެވެ. ހަގީގީ އިސްލާމީ ވެރިކަމާއި، ސިޔާސީ ހަމަޖެހުމާއި، އަސާސީ ސްޓްރަކްޗަރަލް އިސްލާހުތައް ގާއިމްކޮށް، އަސްކަރީ ވެރިކަން އަނބުރާ ކޮށިތަކަށް ފޮނުވަންދެން، ބޭރުގެ ލޯނުތަކާއި ވަގުތީ މާލީ ޕެކޭޖްތަކަށް ބަރޯސާވުމަކީ ޕާކިސްތާން ބަނގުރޫޓުވުމުގެ މި ދާއިމީ ދައުރުން މިނިވަން ނުވާނެ ކަމެކެވެ.
