އަކްބަރު ޖަމާލް
މިއީ ނާޒުކު މައުޟޫއަކަށް ވާތީ، އަޅުގަނޑުމެން މިތަނުގައި ވެސް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަހުލުވެރިވުމަކީ، ފަރުވާކުޑަކޮށްގެން ނުވާނެ، ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ ބައެއް ތަފްސީލުތަކަށް އަހުލުވެރިވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ (ރ.ހް) ގެ ގަތުލުއާންމުތަކާއި ޙަރަކާތްތަކަށް ތާއީދުކޮށް ސައްޔިދިނާ ޒައިދު ބިން އަލީ (ރ.ހް) (ހިޖުރައިން 122)، އަދި ސައްޔިދިނާ މުޙައްމަދު އަލް ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ (ރ.ހް) (ހިޖުރައިން 145) ގެ ސްޓޭންޑާއެކު، އުމައްޔާއި ޢައްބާސީ ޒަމާނުގެ އަނިޔާވެރި ވެރިންނާ ދެކޮޅަށް ދެއްކެވި ސްޓޭންޑާއި، އެމީހުންނަށް ދެއްވި މާލީ އަދި އަޚްލާޤީ އެހީތެރިކަމުގެ ވާހަކަ ތަފްސީލުކޮށް ލިޔެވިފައިވެއެވެ ތާރީޚާއި، ފިޤުހާއި، ބަޔޮގްރަފީގެ ފޮތްތަކެވެ.
މި ތާރީޚީ އަދި ފިކުރީ ސްޓޭންޑަށް ވަރުގަދަ އަދި ލިޔެކިޔުންތައް ލިބިފައިވާ މަޞްދަރުތަކަކީ ތިރީގައި މިވާ މަޞްދަރުތަކެވެ.
އިމާމް އަބޫބަކުރު އަލްޖަސާސް (ރ.ހް):
ޙަނަފީ މަޛްހަބުގެ ބޮޑު އިމާމާއި ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިޔާ އައްލާމާ އަބޫބަކުރު އަލްޖަސާސް އަލްޙަނަފީ (ހިޖުރައިން 370) ގެ މި ސްޓޭންޑާއި، މި ފަތުވާތަކާއި، އިމާމް އަބޫ ޙަނީފާ (rh) ގެ މި މާލީ އެހީތެރިކަން އޭނާގެ މަޝްހޫރު ތަފްސީރު “އަޙްކަމް އަލްޤުރުއާން” ގައި ތަފްޞީލުކޮށް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.
ބެއިރޫތުގައި ދާރު އިޙްޔާ އަލް ޠޫރަތުލް ޢަރަބީ ޝާއިޢުކުރެއްވި ތަފްޞީރު “އަޙްކަމް އަލް ޤުރުއާން ލިޢުލް ޢަރަބީ” ގައި، ފުރަތަމަ ޖަލްސާގައި، 85 ވަނަ ޞަފްޙާއިން 87 ވަނަ ޞަފްޙާއަށް، އަލްބަޤަރާ ސޫރަތުގެ އާޔަތަށް ޝަރަޙަ ކުރައްވަމުން، “އަހަރެންގެ ޢަހުދުގައި އަނިޔާވެރިން ނުހިމެނޭ” މި ސުރުޚީގެ ދަށުންނެވެ al-sibyan / Bab Amr bi al-Ma’ruf wa’l-Nhy an al-Munkar،” އެތަނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެއްޗެއްގެ ޚުލާސާއެއް ތިރީގައި މިވަނީއެވެ.
އިމާމް އަލްޖަސާސް (ރ.ހް) ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.
“އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ (rh) ގެ މަޝްހޫރު މަޤާމަކީ އަނިޔާވެރި އަދި އަނިޔާވެރި ވެރިއަކަށް ކިޔަމަންތެރިވުމަކީ ވާޖިބެއް ނޫން ކަމާއި، އެމީހަކަށް ޤާބިލުކަން ހުރިނަމަ، ޢަމްރު ބިލް މަޢުރޫފް ވަޢުލްނަޙީ އަން އަލްމުންކަރުގެ އުސޫލުގެ ދަށުން އެމީހަކާ ދެކޮޅު ހެދުމަކީ ހުއްދަ ކަމެއް ކަމެވެ. އެކަލޭގެފާނު ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީއަށް މާލީ އެހީތެރިކަން ފޮނުއްވި އިރު، އަދި ނަފްޞްލް ޒަކިއްޔާ (މުޙައްމަދު) އަށް މާލީ އެހީތެރިކަން ފޮނުއްވި އިރު އިބްނު ޢަބްދުالله) ތެދުވެވަޑައިގެން، ފުރިހަމަ އަޚްލާޤީ އަދި މާލީ އެހީތެރިކަން ދެއްވައި، އޭނާއާ ގުޅުމަށް މީހުންނަށް ހިތްވަރު ދެއްވިއެވެ.”
އިމާމް އިބްނު ޢަބްދުލްބާރު (rh):
މުޙައްދީޘް އަދި ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިޔާ އައްލާމާ އިބްނު ޢަބްދުލްބާރުލް ޤުރުޠޫބީ (ހިޖުރައިން 463) އޭނާގެ މަޝްހޫރު ފޮތުގައި މި ރިވާޔަތު ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ބެއިރޫތުގައި ދާރުލްކޮޠުބު އަލް އިލްމިއްޔާ (ދ.ކި.) ޝާއިޢުކުރެއްވި “އަލްއިންތިޤާ ފީ ފަދާޢިލް ތަލަތަޙް އަލްއަޢިމާލް ފުޤަހާ”، އެއީ މާލިކާއި، އަލްޝާފިޢީއާއި، އަބޫ ޙަނީފާ ފޮތުގައި، 172 ވަނަ ޞަފްޙާއިން 175 ވަނަ ޞަފްޙާގެ މަޝްވަރާގައި އިމާމް އިބްނު ޢަބްދުލްބަރް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.
އިމާމް އަބޫ ޙަނީފާ (ރ.ހް) ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ އާއި ނަފްޞުލް ޒަކިއްޔާގެ ގަތުލުއާންމުތަކަކީ ޙަޤީޤަތުގެ މައްޗަށް ކުރި ގަތުލުއާންމުތަކެއް ކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަންނަވާއިރު، ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީއާ ބެހޭގޮތުން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.
“އަނިޔާވެރިކަމާ ދެކޮޅަށް ކުރި އެމަނިކުފާނުގެ ގަތުލުއާންމަކީ الله ގެ ރަސޫލާ (ޞޢވ) ގެ ބަދުރު ދުވަހާ ވައްތަރު ކަމެއް. އިމާމް އަޢުޒާމް (ރ.ހް) ވެސް މި ދެ ބޭފުޅުންގެ ހަރަކާތްތަކަށް މުއްސަނދިކަން ފޮނުއްވާފައި ވެއެވެ.”
އިމާމް އަލްތަބާރީ އާއި އިބްނުލްއާތީރުގެ ތާރީޚީ ރިވާޔަތްތައް:
އިސްލާމީ ތާރީޚުގެ އެންމެ އިތުބާރުހުރި ތާރީޚް ލިޔުންތެރިންވެސް އިމާމް އަޢުޒާމް (ރ.ހް) ގެ މި ސްޓޭންޑް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.
އިމާމް އިބްނު ޖަރީރުލް ތަބާރީ (ހިޖުރައިން 310) ލިޔުއްވާފައިވާ “ތާރިޚް އަލް ރުސުލް ވައުލްމުލޫކް” (ތާރިޚް އަލްތަބަރީ) ގެ ހަތްވަނަ ޖަލްސާގައި، ހިޖުރައިން 145 ވަނަ އަހަރުގެ ހާދިސާތަކުގެ ވާހަކައިގައި، “ޚުރޫޖް މުޙައްމަދު ބިން ޢަބްދުﷲ ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ” ގެ މަޝްވަރާގެ ދަށުން މި މައްސަލަ ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.
ހަމައެފަދައިން، އައްލާމާ އިބްނު އަލްޢާޘީރު (ހިޖުރައިން 630 ވަނަ އަހަރު އަވަހާރަވީ) ލިޔުއްވާފައިވާ “އަލްކާމިލް ފީ އަލްތަރިޚް” ގައި، ފަސްވަނަ ޖަލްސާ، ޞަފްޙާ 548 އިން 552 އަށް މި މައްސަލަ ވެސް ލިޔެވިފައިވެއެވެ.
މިޒަމާނުގެ އަދި މިޒަމާނުގެ ބަޔޮގްރަފަރުންގެ ލިޔުންތައް:
މިޒަމާނުގެ މަޝްހޫރު އިލްމުވެރިންނާއި ބަޔޮގްރަފަރުންވެސް ވަނީ މިކަން ފުރިހަމައަށް ކަށަވަރުކޮށްދީފައެވެ. މި މައުޟޫޢު ޢައްލާމާ މުވައްފާޤު ބިން އަޙްމަދުލްމައްކީ (އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 568 ވަނަ އަހަރު) ލިޔުއްވާފައިވާ “މަނާޤިބުލް އިމާމް އަބީ ހަނީފާ” ގައި، ދެވަނަ ޖަލްސާގެ 83 ވަނަ ޞަފްޙާއާއި 84 ވަނަ ޞަފްޙާގައި ޝާއިޢުކޮށްފައިވެއެވެ.
ހަމައެފަދައިން ޤާހިރާ ޔުނިވަރސިޓީގެ މަޝްހޫރު ޕްރޮފެސަރު އައްލާމާ މުޙައްމަދު އަބޫ ޒަޙރާ އޭނާގެ ފޮތް “އަބޫ ހަނީފާ: ހަޔާތުހޫ ވަ އަސްރޫހޫ – އަރައުހޫ ވަ ފިޤުހު” ގައި އިމާމްގެ ސިޔާސީ ވިސްނުމާއި ޒައިދު ބިން އަލީ އާއި ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާއަށް ދެއްވި ތާއީދާ ބެހޭ ފުރިހަމަ ބާބެއް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.
މިހުރިހާ ޙަވާލާތަކަކީ ތާރީޚީ ޙަވާލާތަކެއް ކަމުން، އަދި އާންމުކޮށް އާދައިގެ މީހުންނަށް އެކަންކަން ނޭނގޭތީ، މި ރިވާޔަތުތައް ކިޔުންތެރިންނަށް ވިސްނޭނެ ގޮތަށް، ސައިދީނާ ޒައިދު ބިން އަލީ (ރ.ރ.)، ސައިދީނާ މުޙައްމަދު އަލް ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ (ރ.ހް)، އެމީހުންގެ ބަރަކާތްތެރި ނަސްލުތަކާއި، އެމީހުންގެ ޒަމާނުގެ އުމަޔަދުންނާއި ޢައްބާސީ ވެރިންގެ ޙާލަތުގެ ތާރީޚީ އަދި ތަޙުލީލީ ވާހަކައެއްވެސް މިތަނުގައި ހުށަހަޅަން ޖެހެއެވެ ގަތުލުއާންމު ނުވަތަ ދެކޮޅުވެރިކަން އުފެދުނު ހުއްދަކަމާ ގުޅޭގޮތުންނާއި، އެކަންކަން މިއަދުގެ ޝަރުތުތަކަށް އަމަލުކުރެވިދާނެ ގޮތަކާ ބެހޭގޮތުންނެވެ.
އަދަދުތަކާއި އެމީހުންގެ ނަސްލުތައް ތަޢާރަފްކުރުން
ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ (ރ.ހް):
ސައިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ ބިން އަލް ޙުސައިން ބިން ޢަލީ ބިން އަބީ ޠާލިބް (ރ.އ)، މާނައަކީ އޭނާއަކީ ސައްޔިދީނާ ޙުސައިން ޝަހީދު (ރ.އ) ގެ ކާފަދަރިކަލުން، އަދި ޒައިން އަލްޢަބީދީން (ރ.ހް) ގެ ލޮބުވެތި ދަރިކަލުންނެވެ. ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ (ރ.ހް) އަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަމާނުގެ ބޮޑު ފިޤުހުވެރިއެއް، މުޙައްދީޘެއް، އަދި މުފައްޞީރެކެވެ. ޒައިދީ ފިޤުހު އެކަލޭގެފާނަށް ނިސްބަތްކުރެވޭއިރު، އިމާމް އަބޫޙަނީފާ (ރ.ހް) ވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޢިލްމީ ދަރަޖައަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ތަޢުރީފު ކުރައްވާފައެވެ.
ސައްޔިދީނާ މުޙައްމަދު އަލް ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ (rh):
މުޙައްމަދު (ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ) ބިން ޢަބްދުﷲ ބިން އަލްޙަސަން އަލްމުތައްނަ ބިން އަލްޙަސަން ބިން ޢަލީ ބިން އަބީ ޠާލިބް (ރ.އ)، މާނައަކީ އޭނާއަކީ ސައްޔިދީނާ ޙަސަން އަލް މުޖްތަބާ (ރ.އ) ގެ ދަރިކޮޅުގެ މީހެކެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަޚަމްވެރިކަމާއި، އަޅުކަންކުރުމުގައި ޚިދުމަތްތެރިކަމާއި، ޠާހިރު އަޚްލާޤުގެ ސަބަބުން، އޭނާއަށް “އަލްނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ” (ޠާހިރު ނަފްސު) ގެ ލަޤަބު ލިބުނެވެ.
އެޒަމާނުގެ ވެރިންނާއި، އެމީހުންގެ އަނިޔާވެރިކަމާއި، ގަތުލުއާންމުގެ ސަބަބުތައް
ވަކި ޝަރުތުތަކެއްގެ ދަށުން ދެކޮޅު ހެދި ނުވަތަ ތެދުވި މި ދެ ހާޝިމީ ފަރާތްތަކުގެ ފަހަތުގައި ތަފާތު ދެ ޒަމާނަކާ ގުޅިފައިވެ އެވެ.
ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ އާއި އުމައްޔާގެ ވެރިޔާގެ ޒަމާން (ހިޖުރައިން 122 / މީލާދީން 740):
މިޒަމާނުގައި އުމަވީ ޚަލީފާ ހިޝާމް ބިން ޢަބްދުލް މާލިކު ވަނީ ޢާންމު ޚަޒާނާ އޭނާގެ އަމިއްލަ ޒާތީ މުދަލަކަށް ބަދަލުކޮށްފައެވެ. ބަނޫ ހާޝިމް އާއި އަހުލް ބައިތު އަށް އިގްތިސާދީ އަދި ސިޔާސީ ގޮތުން ބޮޑެތި ހުރަސްތަކެއް އަޅާފައިވާއިރު، ކޫފާ އާއި އިރާގުގެ ގަވަރުނަރު ޔޫސުފް ބިން ޢުމަރުލް ތަޤާފީގެ ސުލޫކު އިންތިހާއަށް އަނިޔާވެރިވިއެވެ. ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން އަލީ އޭނާގެ ހައްގުތަކަށް އެދި، ރައްޔިތުންގެ މައްޗަށް ހިނގަމުންދާ އަނިޔާއާ ދެކޮޅަށް އަޑު އުފުއްލެވުމުން، މި އިޙްތިރާމް ލިބިގެންވާ މީހާއަށް ފުރައްސާރަކޮށް ނިކަމެތިކޮށްލެވުނެވެ.
މި އަނިޔާއަށް ނިމުމެއް ގެނައުމަށްޓަކައި، އަދި ޙައްޤަށް އަމުރުކޮށް، ނުބައިކަން މަނާކުރުމުގެ ބޭނުމުގައި (ޢަމްރު ބިލްމަޢުރޫފް ވަޢުލްނަޙީ އަން އަލްމުންކަރު) ހިޖުރައިން 122 ވަނަ އަހަރު ކޫފާގައި އުމަވީންގެ ވެރިކަމާ ދެކޮޅަށް ތެދުވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ސައްޔިދީނާ ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ (rh) އާއި އައްބާސީ ވެރިޔާ (ހިޖުރައިން 145 / މީލާދީން 762 ވަނަ އަހަރު):
މިޒަމާނުގައި އައްބާސީ ޚަލީފާ އަބޫ ޖަޢުފަރުލް މަންސޫރު ވަނީ އަޙްލު ބައިތު ގެ ނަމުގައި ވެރިކަން ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ؛ އެކަމަކު ވެރިކަމަށް އާދެވުނުހާ އަވަހަކަށް އަހުލު ބައިތު އާއި އަލަވީ ސާދާތަކާ ދެކޮޅަށް ގުނާ ނުލެވޭ ވަރުގެ އަނިޔާވެރި އަމަލުތައް ފެށިއެވެ. ސައްޔިދީނާ ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާގެ ބައްޕަ “އަބްދުالله އަލްމަހުދު” އާއި އެ އާއިލާގެ އެތައް ބަޔަކު ޖަލަށް ލާފައި، ބޮޑެތި ދަތިތަކެއް ތަހައްމަލު ކުރުމަށްފަހު، އެމީހުން ޝަހީދުކޮށްލިއެވެ. މުޅި ރާއްޖޭގައި ވަރުގަދައަށް ޖާސޫސީ ނިޒާމެއް ގާއިމްވެ، ކުޑަކުޑަ އިދިކޮޅަކުން ވެސް މީހުންގެ ބޯ ކަނޑާލެވުނެވެ.
އަލްމަންސޫރުގެ މި ޙައްދެއް ނެތް އަނިޔާވެރިކަމާއި، ވަޢުދުތައް މުގުރާލުމާއި، ސާދާތަށް އަނިޔާވެރިކުރުމާ ދެކޮޅަށް، ސައްޔިދީނާ ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ ތެދުވެ، ހިޖުރައިން 145 ވަނަ އަހަރު މަދީނާލް މުނައްވަރާގައި ދެކޮޅު ހެދިއެވެ.
އިމާމް އަބޫ ޙަނީފާ (rh) ގެ ޒަމާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ތާއީދެއް
އަނެއްކޮޅުން އިމާމު އަޢްޒަމް އަބޫޙަނީފާ (rh) ގެ ޙަޔާތްޕުޅު (ހިޖުރައިން 80 އިން ފެށިގެން ހިޖުރައިން 150 އަށް) މިދެޙާދިސާވެސް ހިމެނެއެވެ. އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ އަކީ އުމައްޔާ ޒަމާނާއި އައްބާސީ ޒަމާނުގެ ވެސް ހެކިވެރިއެއް ކަމަށާއި، މި ދެ ތާރީޚީ ހަރަކާތުގެ ލޮލުން ފެނުނު ބޭފުޅެކެވެ.
އިމާމް އަޢްޒަމް އަބޫޙަނީފާ (ރ.ހް) ގެ ދައުރު:
ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީއަށް ތާއީދުކުރުން (ހިޖުރައިން 122): ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ ތެދުވެވަޑައިގަތުމުން އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ (ރ.ހް) އޭނާގެ ސްޓޭންޑް ޙަޤީޤަތުގެ މައްޗަށް ކަމަށް އިޢުލާންކޮށް، އެ ހަރަކާތަށް މާލީ އެހީތެރިކަން ދެއްވިއެވެ.
ސައްޔިދީނާ ނަފްޞުލް ޒަކިއްޔާއަށް ތާއީދުކުރުން (ހިޖުރައިން 145): މަދީނާގައި ނަފްޞުލް ޒަކިއްޔާ ތެދުވެ، އަދި އޭނާގެ ބޭބެ އިބްރާހީމް ބިން ޢަބްދުالله ބަޞްރާގައި އިމާމު އަބޫ ޙަނީފާ (ރ.ހް) ފާޅުގައި އެމީހުންނަށް ތާއީދު ކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ރައްޔިތުންނަށް ފަތުވާއެއް ދެއްވީ، ޢައްބާސީ ޚަލީފާ އަލްމަންސޫރުގެ އަނިޔާވެރިކަމާ ދެކޮޅަށް އެމީހުންނާއެކު ތެދުވާށެވެ. މި ސްޓޭންސްގެ އަދަބުގެ ގޮތުން ޚަލީފާ އަލް މަންސޫރު ވަނީ އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ (ރ.ހް) އަށް ތަކުރާރުކޮށް ތަޅައި، އާޚިރުގައި ވިހަ ދީގެން ޖަލުގައި ޝަހީދުކޮށްދީފައެވެ.
މި ތާރީޚީ ވާހަކައިން އެނގޭ ގޮތުގައި ސައްޔިދީނާ ޒައިދު ބިން ޢަލީ އާއި ސައްޔިދީނާ ނަފްސް އަލް ޒަކިއްޔާ އަނިޔާވެރި އުމައްޔާއި ޢައްބާސީ ވެރިންނާ ދެކޮޅަށް ތެދުވެވަޑައިގަތީ ވެރިކަމަށް އެދުމުން ނޫން ކަމަށާއި، “ރަސޫލުالله (ޞޢވ) ގެ ދަރިކޮޅުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި، އިންސާފު ގާއިމްކުރުމަށާއި، މިނިވަންކަމަށްޓަކައި، އަދި އަނިޔާވެރިންގެ ހައްގުތައް ހޯދުމަށްޓަކައެވެ.” އެމީހުންނަށް އިމާމް އަބޫ ހަނީފާ (ރ) ތާއީދު ކުރުމަކީ އަނިޔާވެރި ނިޒާމަކާއި އަނިޔާވެރި ވެރިއަކާ ދެކޮޅަށް ތިމާގެ ހައްގުތަކާއި ހަގީގަތަށް ތެދުވުމަކީ ކުރީގެ ޖީލުތަކުގެ މަގާއި އިސްލާމީ ޝަރީއަތުގެ ރޫހު ކަމުގެ ޝަރީއަތުގެ ހެއްކެކެވެ.
