ޕާކިސްތާނާއި އަފްޣާނިސްތާނުގެ ނުތަނަވަސްކަން: މައިގަނޑު ކޯޅުން އޮތީ ކޮންތާކު ހެއްޔެވެ؟

ޚަލީލް ސުފްޔާން

2001 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން އަފްޣާނިސްތާނާއި ޕާކިސްތާނުގެ ސަލާމަތީ ހާލަތަށް ވަނީ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އައިސްފައެވެ.  ސެޕްޓެމްބަރު މަހުގެ ހަމަލާތަކަށް ފަހު އެމެރިކާއިން އަފްޣާނިސްތާނަށް އަސްކަރީ އަރައިގަނެ، ނޭޓޯގެ ދަށުން ބައިނަލްއަގްވާމީ ކޯލިޝަންގެ ބާރުތައް ނެރުނު އިރު، އޭރުގެ ރައީސް ޕަރްވޭޒް މުޝައްރަފްގެ ވެރިކަމުގައި ޕާކިސްތާނުން ވަނީ އެމެރިކާއާ އެކު ސްޓްރެޓެޖިކް އެއްބާރުލުން ދޭކަން އިއުލާންކޮށްފަ އެވެ.  މި ނިންމުމަކީ ހަމައެކަނި ޑިޕްލޮމެޓިކް ބަދަލެއް ނޫނެވެ؛  އެކަމުގެ ސަބަބުން ސަރަހައްދުގެ ސަލާމަތީ ބެލެންސަށް ފުން ބަދަލެއް އައިސް، މިއަދާ ހަމައަށް ވެސް އޭގެ އަސަރުތައް ކުރިއަށް އެބަދެ އެވެ.

ޕާކިސްތާނުން ރަސްމީކޮށް ބުނަމުން ދިޔައީ ބައިނަލްއަގްވާމީ މުޖުތަމައުއާ އެކު އެއްބާރުލުން ދޭން ޖެހޭނީ ގައުމީ މަސްލަހަތާއި ދުނިޔޭގެ ފިއްތުންތަކުގެ ސަބަބުން ކަމަށެވެ.  ނަމަވެސް އެތެރޭގެ ހާލަތު ވަރަށް އަވަހަށް ބަދަލުވިއެވެ.  ކުރީގެ ޤަބީލާ ސަރަޙައްދުތައް، ޚާއްޞަކޮށް ފާޓާ ވެގެން ދިޔައީ އަސްކަރީ އޮޕަރޭޝަންތަކުގެ ހަނގުރާމަ މައިދާނަކަށެވެ.

2004 ވަނަ އަހަރަށް ފަހު އުތުރާއި ދެކުނު ވަޒީރިސްތާނާއި ބަޖާއުރާއި ޚައިބަރު އަދި އެހެނިހެން ސަރަހައްދުތަކުގައި ބޮޑެތި އޮޕަރޭޝަންތައް ހިންގި އެވެ.  ޕާކިސްތާނުގެ ރަސްމީ މަސްދަރުތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި މި އޮޕަރޭޝަންތަކުގައި އެތައް ހާސް ހަނގުރާމަވެރިންނެއް މަރުވެފައިވާއިރު، އެތައް ސަތޭކަ ސިފައިންގެ ފުރާނަ ވެސް ވަނީ ގެއްލިފައެވެ.  2014 ވަނަ އަހަރު އެކަނިވެސް ޒަރްބް-އޭ-އަޒްބް އޮޕަރޭޝަންގެ ތެރޭގައި އުތުރު ވަޒީރިސްތާނުގައި އެއް މިލިއަނަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ވަނީ ގެދޮރު ގެއްލިފައެވެ.  ޖުމްލަކޮށް ބަލާއިރު 2008 އާއި 2016 އާ ދެމެދު ގެދޮރު ދޫކޮށް ދިޔަ މީހުންގެ ޖުމްލަ އަދަދު ގާތްގަނޑަކަށް ފަސް މިލިއަނަށް އަރާފައިވެ އެވެ.

އަނެއްކޮޅުން އެމެރިކާގެ ޑްރޯން ހަމަލާތައް ވެގެން ދިޔައީ ޕާކިސްތާނުގެ ގަބީލާ ސަރަހައްދުތަކުގައި އެންމެ ބޮޑު މައްސަލައަކަށް ވެގެންނެވެ.  ޕުލިޓްޒަރ ސެންޓަރުގެ ތަހުގީގީ ނޫސްވެރިކަމުން ދައްކާ ގޮތުގައި 2004 އާއި 2018 އާ ދެމެދު ޕާކިސްތާނުގައި 430 އަށް ވުރެ ގިނަ ޑްރޯން ހަމަލާދީ 2،500 އާއި 4،000 އާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މީހުން މަރުވެފައިވެ އެވެ.  އާންމުންނަށް ލިބޭ ގެއްލުންތައް މަސްދަރުތަކުގެ ތެރެއިން ތަފާތު ނަމަވެސް ލަފާކުރެވޭ ގޮތުގައި އެތައް ސަތޭކަ އާންމުންނެއް ވެސް މަރުވެފައިވެ އެވެ.

ބައިނަލްއަގްވާމީ އިންސާނީ ހައްގުތަކާ ބެހޭ ޖަމިއްޔާތަކުން ވަނީ ހާމަކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ކަންކަން ނުކުރުމާއި، ޖަވާބުދާރީވުން ބަލިކަށިވުމާއި، މަދަނީ ހައްގުތަކާ ހިލާފުވުން ފަދަ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކަށް އަލިއަޅުވާލާފައެވެ.  ޑްރޯން ކެމްޕޭނުގެ ސަބަބުން ލޯކަލް ކޮމިއުނިޓީތަކުގެ ވިސްނުމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަސަރުކޮށް، ސަރުކާރާއި ރައްޔިތުންނާ ދެމެދު އިތުބާރު ނެތްކަން އިތުރުވެގެން ދިޔައެވެ.

އަފްޣާނިސްތާނުގައި ހިނގި ހަނގުރާމައިގެ އިންސާނީ ޚަރަދުވެސް ވަރަށް ބޮޑުވިއެވެ.  ޔުނާމާގެ އަހަރީ ރިޕޯޓްތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި 2009 އާއި 2021 އާ ދެމެދު 46،000 އަށް ވުރެ ގިނަ އާންމުން މަރުވެ 80،000 އަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ޒަހަމްވެފައިވެ އެވެ.  މި އަދަދުތަކުގައި ހިމެނެނީ ހަމައެކަނި ރެކޯޑް ކުރެވިފައިވާ ހާދިސާތަކެއް ކަމަށާއި، ހަގީގީ އަދަދުތައް އެއަށްވުރެ ގިނަވެދާނެ ކަމަށެވެ.

އެ ހަނގުރާމަތަކުގެ ސަބަބުން އިންސާނުންނަށް ގެއްލުން ލިބުނު ކަމުގެ އިތުރުން އިގްތިސާދީ އިންފްރާސްޓްރަކްޗާއަށް ގެއްލުން ލިބި ފަގީރުކަމުގެ މިންވަރު ވެސް މަތީގައި ބެހެއްޓި އެވެ.  ސަލާމަތީ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު އަފްޣާނިސްތާނާއި ޕާކިސްތާނާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުމަކީ “ސެކިއުރިޓީ ޑައިލެމާ” ގެ ކްލާސިކް މިސާލެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެއެވެ.

އެއްފަރާތުން ދިފާޢީ ފިޔަވަޅުތައް އިތުރުކުރާ ކޮންމެ ފަހަރަކު އަނެއް ފަރާތުން ދެކެނީ އެއީ ނުރައްކަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ.  ޕާކިސްތާނުން ވަނީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ސަރަހައްދު ޕާކިސްތާނުގެ ހަނގުރާމަވެރި ޖަމާއަތްތަކުން ބޭނުން ކުރަމުންދާތީ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށް، ޚާއްސަކޮށް ޓެހްރިކް-އި-ތާލިބާން ޕާކިސްތާން (ޓީޓީޕީ) ގެ ހަރަކާތްތަކަށް އިޝާރާތްކޮށްފަ އެވެ.  އަނެއްކޮޅުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ އޮފިޝަލުން މި ވާހަކަތަކާ ދެކޮޅު ހަދައި، އަފްޣާނިސްތާނުގެ ބިން އެއްވެސް ގައުމަކާ ދެކޮޅަށް ބޭނުން ނުކުރާނެ ކަމަށް ބާރުއަޅަ އެވެ.  މި ދެފަރާތުގެ ޝައްކުތަކުގެ ސަބަބުން އިތުބާރު ބަލިކަށިވެ، ބޯޑަރުގައި ތަކުރާރުކޮށް ކުރިމަތިލުންތައް ހިނގައެވެ.

2021 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓް މަހު ބޭރުގެ ބާރުތައް އަނބުރާ ގެންދިއުމަށްފަހު، އިސްލާމިކް އެމިރޭޓުން ކާބުލްގެ ކޮންޓްރޯލް ހޯދުމުން، ސަރަހައްދީ ސަލާމަތީ ހާލަތު އަނެއްކާވެސް ބަދަލުވިއެވެ.  ޕާކިސްތާނުން ލަފާކުރީ އާ ސަރުކާރުން ޓީޓީޕީއާ ދެކޮޅަށް ހަރުކަށި ފިޔަވަޅު އަޅާނެ ކަމަށެވެ.  ނަމަވެސް ޕާކިސްތާން އިންސްޓިޓިއުޓް ފޯ ކޮންފްލިކްޓް އެންޑް ސެކިއުރިޓީ ސްޓަޑީޒް (ޕީއައިސީއެސްއެސް) އިން ރިޕޯޓްކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި 2023 ވަނަ އަހަރު ޕާކިސްތާނުގައި 700 އަށް ވުރެ ގިނަ ސަލާމަތީ ހާދިސާ ރެކޯޑްކޮށްފައިވާއިރު، 2014 ވަނަ އަހަރަށް ފަހު އެންމެ މަތީ ދަރަޖައަށް ގެއްލުން ލިބިފައިވާ ކަމަށް ވެސް ރިޕޯޓްތައް ބުނެ އެވެ.

ހަމަ އެ ދުވަސްވަރު ޕާކިސްތާނަށް ކުރިމަތިވީ އިގްތިސާދީ ގޮތުން ފުން ދަތިކަމެއް ކުރިމަތިވި އެވެ.  2023 ވަނަ އަހަރު އިންފްލޭޝަން 30 ޕަސެންޓަށް ވުރެ މައްޗަށް ގޮސްފައިވާއިރު، ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ވެސް ވަނީ ދަށްވެފަ އެވެ.  ސިޔާސީ ނުތަނަވަސްކަން ވެސް އިތުރުވެގެން ދިޔައީ، ހާއްސަކޮށް ކުރީގެ ބޮޑުވަޒީރު އިމްރާން ޚާން ވެރިކަމުން ދުރުކުރުމުންނެވެ.  އަސްކަރިއްޔާއާއި މަދަނީ ސަރުކާރާ ދެމެދު ހިނގި ދެބަސްވުންތަކާއި، މުޒާހަރާތަކާއި، ސިޔާސީ މީހުން ހައްޔަރުކުރުމުގެ ސަބަބުން ސަލާމަތީ ހާލަތު އިތުރަށް އުނދަގޫވިއެވެ.  ގިނަ ތަހުލީލު ކުރާ ފަރާތްތަކުން ދެކޭ ގޮތުގައި އެތެރޭގެ ސިޔާސީ އަދި އިގްތިސާދީ ޕްރެޝަރުތަކަކީ ސަލާމަތީ ދަތިކަމުގެ ވަރުގަދަކަމާ ސީދާ ގުޅުން ހުރި ކަންކަމެވެ.

ބޯޑަރ މެނޭޖްމަންޓަކީ ވެސް ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކުގެ މުހިންމު ނުކުތާއެކެވެ.  ޕާކިސްތާނުން ބޯޑާ ފެންސިން އަކީ ގައުމީ ސަލާމަތުގެ ސްޓްރެޓެޖީގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ދެކޭ ނަމަވެސް އަފްޣާނިސްތާނުގައި މިކަމަށް ވަނީ ފާޑުކިޔުންތައް އަމާޒުވެފަ އެވެ.  ބޯޑަރުގައި އެތައް ހަމަނުޖެހުންތަކެއް ހިނގައި، ހުރަސްކުރާ ތަންތަން ބަންދުކޮށް، ވިޔަފާރިއަށް ވަނީ އަސަރުކޮށްފަ އެވެ.

އިލްމުވެރިންގެ ބައްދަލުވުންތަކާއި، އަސްކަރީ އަދި ޑިޕްލޮމެޓިކް މަޝްވަރާތަކާއި، ޖޮއިންޓް ކޮމިޓީތައް އުފެއްދުމަކީ ޓެންޝަންތައް ކުޑަކުރުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެއްގެ ގޮތުގައި ދެކޭ ނަމަވެސް މިހާތަނަށް ދެމިއޮންނަ މެކޭނިޒަމެއް ގާއިމްކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ.  އެނަލިޓިކަލް އެސެސްމަންޓްތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި މި ކްރައިސިސްއަކީ ކޮމްޕްލެކްސް، މަލްޓި ލޭޔަރޑް ނެޗުރަލް ކްރައިސިސްއެކެވެ.  ތާރީޚީ އިތުބާރު ނެތްކަމާއި، ޖިއޮޕޮލިޓިކަލް ވާދަވެރިކަމާއި، ޕްރޮކްސީ ޕޮލިޓިކްސްއާއި، އެތެރޭގެ ސިޔާސީ ދަތިތަކާއި، އިޤްތިޞާދީ ޕްރެޝަރުތަކަކީ އެކަކު އަނެކަކު ވަރުގަދަކޮށްދޭ ކަންކަމެވެ.

ސިޔާސީ ބައިވެރިވުމާއި، އިގްތިސާދީ ފުރުސަތުތަކާއި، ސަރަހައްދީ އެއްބާރުލުން ނުލިބިއްޖެނަމަ، ރުޅިގަދަ ޖަމާއަތްތައް އަލުން ގުރޫޕްވުމަށް ހަމައެކަނި އަސްކަރީ އޮޕަރޭޝަންތަކުން ހުއްޓުވޭކަށް ނެތެވެ.  ތަޖުރިބާއިން ދައްކާ ގޮތުގައި އަނިޔާވެރިކަމުގެ ކޮންމެ ސްޕައިކަކީ އެއް ފަރާތަކަށް ކުރު މުއްދަތުގެ ޓެކްޓިކަލް ކާމިޔާބީއެއް ކަމުގައި ހީވިޔަސް އެއީ ދިގު މުއްދަތުގެ ހަމަޖެހުމެއް ކަށަވަރުކޮށްދޭ ކަމެއް ނޫނެވެ.

މީގެ ދެތިން މަސް ކުރިން ޕާކިސްތާނުން ވަނީ ޓީޓީޕީ އަމާޒުކޮށް އަފްޣާނިސްތާނުގެ ބިމުގައި ކަމަށް ބުނެ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ވެރިރަށް ވެސް ހިމެނޭ ގޮތަށް ވައިގެ ހަމަލާތަކެއް ދީފަ އެވެ.  އެކަމުގެ ރައްދުގައި އިސްލާމިކް އެމިރޭޓް އޮފް އަފްޣާނިސްތާން ( އައިއީއޭ) އިން ބަދަލު ހިފުމުގެ އޮޕަރޭޝަންތައް ހިންގައި ޕާކިސްތާނުގެ ސިފައިންނަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބިފައިވެ އެވެ.

ޕާކިސްތާނަށް ނުރައްކާ ކުރިމަތިވެފައިވާތަން ފެނުމުން ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލައި ސިޔާސީ ހައްލެއް ހޯދުމަށް ޕާކިސްތާނުން ވަނީ ގޮވާލާފައެވެ.  މި މަޝްވަރާތަކުގެ މެދުވެރިއަކަށް ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ގައުމުތައް ހޮވި ނަމަވެސް ޕާކިސްތާނުން ބުއްދިވެރި ނޫން ޑިމާންޑްތަކުގެ ސަބަބުން މި މަޝްވަރާތައް ނަތީޖާ ނުލިބި ނިމުނެވެ.  މިއީ ޕާކިސްތާނުން މިފަދަ އަމަލުތަކުގެ ތެރެއިން އަފްޣާނިސްތާނުގެ މިނިވަންކަމަށް ބުރޫއަރާ ދެވަނަ ފަހަރު ކަމަށާއި، މި ފިޔަވަޅުތަކަކީ މުޅިން ބަލައިގަނެވޭނެ ފިޔަވަޅުތަކެއް ނޫން ކަމަށެވެ.

ފަހުގެ ހާދިސާތަކާ ގުޅޭ ގޮތުން އައިއީއޭ އިން ބުނެފައި ވަނީ އަފްޣާނިސްތާނުގެ ބިމަށް ތަކުރާރުކޮށް ހަމަލާތަކެއް ދީފިނަމަ އެކަމުގެ ރައްދު ނިސްބަތުން ބޮޑުވާނެ ކަމަށެވެ.  މީގެ ކުރިން ބޮޑެތި ކުރިމަތިލުންތައް ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ހިފެހެއްޓުމާއި ސިޔާސީ ގުޅުންތައް އެތައް ފަހަރަކު ބޭނުންކޮށްފައިވެ އެވެ.  ނަމަވެސް މިހާލަތު ދެމިއޮތްނަމަ ގައުމީ ސިޔާދަތާއި ރައްކާތެރިކަން ދިފާއުކުރުމަށް އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އަޅާނެ ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވި އެވެ.

އައިއީއޭގެ މަޤާމަކީ ދިގު ޒަމާންތަކެއް ވަންދެން ހަނގުރާމައަށްފަހު އަފްޣާނިސްތާނުގެ ރައްޔިތުން މިހާރު ނުތަނަވަސްކަމަށް ތާއީދު ނުކުރާކަމެވެ.  ހަމައެއާއެކު، ޤައުމުގެ ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމާއި ރައްކާތެރިކަން ހިމާޔަތްކުރުމަކީ އަދިވެސް މައިގަނޑު ވާޖިބެކެވެ.  އިސްލާމިކް އަމީރާތުން ބާރުއަޅަނީ އަދިވެސް އެގައުމުގެ އިސްކަމެއް ދެނީ މަޝްވަރާތަކާއި ޑިޕްލޮމެޓިކް ހައްލުތަކެވެ.  ނަމަވެސް ތަކުރާރުކޮށް ޕްރެޝަރު ކޮށްފިނަމަ ކުރިއަށްވުރެ ރައްދު ސީރިއަސްވާނެއެވެ.

ހައްލަކަށް މުހިންމު ބައެއް ފިޔަވަޅުތައް އަޅަން ޖެހެ އެވެ.  ފުރަތަމަ ކަމަކަށް ޝައްކު އުފެދޭ މާހައުލު ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި ޖޮއިންޓް އިންޓެލިޖެންސް ކޯޑިނޭޝަންގެ ޓްރާންސްޕޭރެންޓް މެކޭނިޒަމެއް ގާއިމް ކުރަން ޖެހެ އެވެ.  ދެވަނަ ކަމަކީ، ބޯޑަރ މެނޭޖްމަންޓް ޚުދުމުޚުތާރު އަސްކަރީ ފޯކަސްއަކުން ކުރިއަށް ގޮސް، ވިޔަފާރިއާއި، ދަތުރުފަތުރާއި، އިންސާނީ މުޢާމަލާތުގެ ވަސީލަތްތައް ހިމަނަންޖެހެއެވެ.  ތިންވަނަ ކަމަކީ، ސަރަޙައްދީ އިޤްތިޞާދީ މަޝްރޫޢުތަކުގެ ސަބަބުން ހިއްސާކުރެވޭ އިޤްތިޞާދީ ފައިދާތަކެއް އުފެދި، ސަލާމަތީ ވާދަވެރިކަމުގެ ބަދަލުގައި އިޤްތިޞާދީ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ބަރޯސާވުމެވެ.  ހަތަރުވަނަ ކަމަކީ، އިޖުތިމާޢީ އިތުބާރު އަލުން ބިނާކުރުމުގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިންނާއި، ޤަބީލާތަކުގެ ލީޑަރުންނާއި، މަދަނީ ޖަމާޢަތްތަކުގެ ދައުރަކީ މުހިންމު ދައުރެކެވެ.

2001 އިން 2025 އަށް އަފްޣާނިސްތާނާއި ޕާކިސްތާނާ ދެމެދު އޮތް ސަލާމަތީ ހާލަތަކީ އެތައް ކަމެއްގެ ނަތީޖާއެކެވެ.  އަސްކަރީ ސްޓްރެޓެޖީތަކާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ އިންޓަރވެންޝަންތަކާއި، ގަބީލާތަކުގެ އޮޕަރޭޝަންތަކާއި، ޑްރޯން ހަމަލާތަކާއި، އެތެރޭގެ ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުންތަކާއި، އިޤްތިޞާދީ ދަތިތައް ގުޅިގެން މިއަދުގެ ކޮމްޕްލެކްސް ޙާލަތު އުފެދިފައިވެއެވެ.