ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާ: ދޮގުވެރިކަމުގެ އިސް މުއައްސަސާ ޔުނާމާ އާއި އދ

ޑރ.އަޖްމަލް ކަކަރު

ޖޫން 9 އާއި 10، 2026 އާ ދެމެދުގެ ރޭ، ގޮވުންތަކުގެ ބިރުވެރި ގުގުރިތަކުން ކުއްލިއަކަށް ޚޯސްޓް، ކުނާރު، އަދި ޕަކްޓިކާގެ ހަމަޖެހުން ފުނޑުފުނޑުކޮށްލި ރޭ، މިއީ ހަމައެކަނި ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާއިން ބޯޑަރު ހުރަސްކޮށް ދިން އަނެއް ރޫޓިން ހަމަލާއެއް ނޫނެވެ.  އެއީ ވާދަވެރި ވާހަކަތަކުން އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ފޮރުވިފައިވާ ރޮނގު، އެ ސަރަހައްދުގައި މިހާރުވެސް ހަގީގަތާއި ދޮގުގެ މެދުގައި އޮތް ރޮނގު ފޮހެލި ލޭއޮހޮރުވާލާ ނިންމާލާ ވަގުތެކެވެ.

ގޮވުންތަކުގެ ދުން ސާފުވާން ފެށީ ކިރިޔާ ކަމަށް ވާއިރު، ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާއިން ތައްޔާރުކޮށް، ފެޑެރަލް އިންފޮމޭޝަން މިނިސްޓަރު އައްތައުالله ތަރާރަށް ހަވާލުކުރި ނޫސް ބަޔާނެއް ނެރުނެވެ.  އެ ބަޔާނުގައި ބުނެފައި ވަނީ މި ހަޅުތާލަކީ ސީދާ، އިތުބާރު ހުރި، އިތުބާރު ހުރި ޖާސޫސީ މައުލޫމާތުތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ރޭވިފައިވާ ހަޅުތާލެއް ކަމަށާއި، އޭގެ ބޭނުމަކީ ޑޫރަންޑް ލައިން ހުރަސްކޮށް ހަނގުރާމަވެރިން ފޮރުވިފައިވާ ތަންތަނަށް އަމާޒުކޮށްގެން ކަމަށެވެ.

ރަވަލްޕިންޑީގައި ހުންނަ އަސްކަރީ މައި މަރުކަޒު (ޖީއެޗްކިޔޫ) އިން ޕްރޮމޯޓްކުރި ރަސްމީ ނެރެޓިވްގައި އިތުރަށް ބުނެފައި ވަނީ ހަޅުތާލުގައި 26 ހަނގުރާމަވެރިން މަރުވެފައިވާ ކަމަށާއި އާންމުންގެ ގެއްލުންތަކާ ގުޅޭ ގޮތުން އަފްޣާން ސަރުކާރުން ފާޅުކުރި ކަންބޮޑުވުންތަކަކީ ހަމައެކަނި ޕާކިސްތާނާ ދެކޮޅަށް އިންތިޒާމުކޮށްގެން ހިންގާ ޕްރޮޕެގެންޑާ ކެމްޕޭނެއް ކަމަށެވެ.

ނަމަވެސް ތާރީޚުން އަބަދުވެސް ދައްކާ ގޮތުގައި ޕްރޮޕެގެންޑާ އާއި އުފެއްދި ވާހަކަތައް ގިނަ ދުވަހު ދިރިހުރެނީ މަދުން ނަމަވެސް އެވެ.  މިފަހަރުވެސް ހަގީގަތް ފޮރުވަން ކުރި މަސައްކަތަށް މާގިނަ ދުވަހެއް ނުވެ ރަސްމީ ވާހަކަ ވަރަށް އަވަހަށް ފުނޑުފުނޑުވެގެން ދިޔައެވެ.

ދައުލަތުގެ ވާހަކައިން ކުލަޖައްސާފައިވާ އިންފްލެޓެޑް ތަސްވީރު މުޅިން ވެއްޓުނީ އދ.  އޭގެ މާގިނައިރުތަކެއް ނުވެ އަފްޣާނިސްތާނުގައި ހުންނަ އދ.

މި ބައިނަލްއަގްވާމީ މުއައްސަސާތަކުގެ ހޯދުންތަކަށް ބަލާއިރު، އަމާޒުކޮށްފައިވާ ސަރަހައްދުތައް ފުރިހަމައަށް ވަޒަންކުރުމުން އެނގުނު ގޮތުގައި “ޑިފެންސިވް އޮޕަރޭޝަން” ކަމަށް ކިޔާ އޮޕަރޭޝަންގައި ހަނގުރާމަވެރިންގެ މަރުކަޒުތަކަށް އެއްގޮތަކަށް ވެސް ހަމަލާއެއް ނުދެ އެވެ.  އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ ކުށެއްނެތް އާއިލާތައް ނިދާފައި ތިބި އާދައިގެ ފުންޏަކުން ހަދާފައިވާ ގެތަކަށެވެ.  މި ލޭއޮހޮރުވާލާ އަދި ލާއިންސާނީ ހަމަލާގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އަންހެނުންނާއި ކުޑަކުދިން ހިމެނޭ ގޮތަށް އާންމުންގެ 13 މީހަކު ޝަހީދުވެ އިތުރު 14 މީހަކު ސީރިއަސްކޮށް ޒަޚަމްވެފައިވެއެވެ.

އަފްޣާނިސްތާނުގެ މަޤާމަށް އދ.  އަދި މިތަނުން އުފެދެނީ ފުން އަދި އުނދަގޫ ސުވާލެއް: ޕްރޮފެޝަނަލް ކެޕޭސިޓީގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައިގައި ތިބި ކަމަށް ދެކޭ ލަޝްކަރަކުން ބޯޑަރު ހުރަސްކޮށް މިފަދަ ނުރައްކާތެރި ހަމަލާއެއް ކުރާނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟  އަދި އެއަށްވުރެ މުހިންމު ކަމަކީ، މި ޕްރޮފެޝަނަލް މިލިޓަރީ ކަމަށް ބުނާ މުސްލިމް އަވަށްޓެރިންގެ ލޭ އޮހޮރުވަން ދުއްވާލަނީ ކޮން ފޮރުވިފައިވާ ކަންތައްތަކާއި ނިޔަތްތަކެއް ހެއްޔެވެ؟

މި މުއްސަނދި ޕަޒްލް ފަޅާއަރުވާލުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހަމައެކަނި ޑޫރަންޑް ލައިންގައިވާ ފަރުބަދަތަކަށް ބަލާކަށް ނުޖެހެއެވެ.  އަޅުގަނޑުމެން ބަލަން ޖެހޭނީ މުޅި ސަރަޙައްދުގައި ފެތުރިފައިވާ ފުރިހަމަ ޖިއޮޕޮލިޓިކަލް ޗެސްބޯޑަށެވެ.  ބައިނަލްއަގްވާމީ ކަންކަމުގެ ތަޖުރިބާކާރުންނާއި ތަޖުރިބާކާރު ތަހުލީލުކުރާ ފަރާތްތަކުން މި ހާލަތު ދެކެނީ ސްޓްރެޓެޖިކް ނަޒަރަކުން މާ ފުން ނަޒަރަކުންނެވެ.  ފަހުގެ ސަރަހައްދީ ތާރީޚުގެ ބޮޑެތި ހާދިސާތައް ދިރާސާކޮށްފިނަމަ، ޝައުގުވެރި އަދި ތަކުރާރުވާ އުސޫލެއް އުފެދެއެވެ: މެދުއިރުމަތީގައި އެމެރިކާއާއި އީރާނާ ދެމެދު ސިޔާސީ ނުވަތަ އަސްކަރީ ފިތުނަތައް އެންމެ މައްޗަށް ދިޔަ ކޮންމެ ފަހަރަކު، ޑޫރަންޑް ލައިންގައި ވެސް ބަޑިހުގެ ވަސް ކުއްލިއަކަށް ފެނިގެންދެއެވެ.

މިއީ ހަމައެކަނި އިއްތިފާގުން ދިމާވި ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ގިނަ ތަހުލީލު ކުރާ ފަރާތްތަކުން ނުދެކެއެވެ.  އެމީހުން ދެކެނީ އެއީ އުފެއްދުންތެރި ކްރައިސިސްތަކުގެ ގަސްތުގައި ގެންގުޅޭ ސްޓްރެޓެޖީއެއްގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ.  ޕާކިސްތާނަށް މިއަދު ބޮޑެތި އިގްތިސާދީ އަދި ސިޔާސީ ދަތިތަކެއް ކުރިމަތިވެފައިވާއިރު، ދަތިވެފައިވާ އިގްތިސާދު ވަރަށް ބޮޑަށް ބަރޯސާވެފައިވަނީ ގަލްފް ގައުމުތަކުގެ މާލީ އެހީތެރިކަމުގެ އިތުރުން އިންޓަނޭޝަނަލް މަނިޓަރީ ފަންޑް (އައިއެމްއެފް) އިން ލިބޭ ލޯނުތަކަށެވެ.  މެދުއިރުމަތީގައި ޓެންޝަންތައް އުފެދި، އީރާނުގެ އަމަލުތަކުން އެމެރިކާ ނުވަތަ ސައުދީގެ މަސްލަހަތަށް ނުރައްކާވެދާނެ ކަމުގެ ފުރުސަތު ބޮޑުވާ ކޮންމެ ފަހަރަކު އިސްލާމްއާބާދާއި ރަވަލްޕިންޑީއަށް ވެސް ދިފާއީ ވައުދުތަކާއި ސަރަހައްދީ އިއްތިހާދުތަކަށް ރިއާޔަތް ކުރުމަށް ޕްރެޝަރު ބޮޑުވެ އެވެ.

ނަމަވެސް ޕާކިސްތާނަށް ކުރިމަތިވެފައިވަނީ ސީރިއަސް ސްޓްރެޓެޖިކް ޑިލޭމާއެކެވެ.  އީރާން ފަދަ ބާރުގަދަ، ޖިއޮގްރަފިކަލީ މުހިންމު، އަދި ސިޔާސީ ގޮތުން ނާޒުކު އަވަށްޓެރި ގައުމަކާ ސީދާ އަސްކަރީ ކުރިމަތިލުމެއް އެގައުމަކަށް ނުކުރެވޭނެ އެވެ.  އީރާނާ ސީދާ އެއްވެސް ހަމަނުޖެހުމަކުން ޚުދު ޕާކިސްތާނުގެ އެތެރޭގައި ވެސް ސަލާމަތީ އަދި ސިޔާސީ ގޮތުން ބޮޑެތި ނަތީޖާތަކެއް ކުރިމަތިވެދާނެ އެވެ.

މި ސަބަބަށްޓަކައި އަސްކަރިއްޔާއިން ހޯދަނީ “ޑައިވަރޝަނަރީ ތިއޭޓަރެއް” ކަމަށާއި، މިއީ މައިގަނޑު ކްރައިސިސްތަކާއި ޕްރެޝަރުތަކުން ސަމާލުކަން ދުރަށް ގެންދެވޭނެ ސްޓޭޖެކެވެ.  މި ނަޒަރުން ބަލާއިރު، 1979 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ވައިގެ ދިފާޢީ ޤާބިލުކަން ކުޑަ އަފްޣާނިސްތާނަކީ، އެންމެ އެކަށީގެންވާ އަމާޒުގެ ގޮތުގައި ތަކުރާރުކޮށް ދެކެމުން އަންނަ އަފްޣާނިސްތާނެކެވެ.

ޑޫރަންޑް ލައިންގައި މިފަދަ ހަމަލާތަކުގެ ތެރެއިން ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާއިން ބޭނުންވަނީ ގަލްފާއި ހުޅަނގުގެ ސަޕޯޓަރުންނަށް މެސެޖެއް ފޮނުވަން ކަމަށާއި އެއީ ހުޅަނގު ފަރާތުގައި ހަތިޔާރު އެޅި ޖަމާއަތްތަކާ ދެކޮޅަށް ބޮޑު އަދި ލޭއޮހޮރުވާލާ ހަނގުރާމައެއް ކުރަމުންދާ ކަމަށް ބެލެވޭ ކަމަށެވެ.  އެހެންކަމުން އޭގެ ބާރުތަކުގެ ބޮޑު ބައެއް އެތަނުގައި ބަނދެފައި އޮތުމުން މެދުއިރުމަތީގައި ހިނގާ އެހެން ހަމަނުޖެހުންތަކުގައި ސީދާ އަސްކަރީ ބައިވެރިއެއް ނުވެވޭނެއެވެ.  މިއީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސިޔާސީ އަދި ޑިޕްލޮމެޓިކް ދައުރުތަކުގައި ތައްޔާރަށް އަޑުއަހާ މީހުން ހޯދައި، ޕާކިސްތާނަށް ފައިދާހުރި ސިޔާސީ ކާޑެއްގެ އަގު ހޯދާފައިވާ ޙުއްޖަތެކެވެ.

ހަމައެއާއެކު، އަފްޣާނިސްތާނުގެ މިހާރުގެ ސަރުކާރަކީ ސަލާމަތީ ނުރައްކަލެއްގެ ގޮތުގައި ދެކޭތީ، “ކައުންޓަރ ޓެރަރިޒަމް” ނެރެޓިވް އަކީ އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ވޮޝިންޓަނާއި އޭޝިއާގެ ބައެއް އެކުވެރިންނަށް ގަބޫލުކުރެވޭ އޮނިގަނޑެއްގެ ގޮތުގައި ދެމިއޮތެވެ.  މި މާހައުލު ދެމެހެއްޓުމުން ޕާކިސްތާނަށް ސްޓްރެޓެޖިކް ހުރަސްތައް ޖަސްޓިފައިކޮށް، ސަރަހައްދީ ހަމަނުޖެހުންތަކުގެ ސީދާ ނަތީޖާތަކާ ދުރުގައި ހުރެ، ހަމައެއާއެކު މާލީ، އަސްކަރީ އަދި ސިޔާސީ އެހީތެރިކަން ދެމިއޮތުން ކަށަވަރު ކުރެވޭނެ އެވެ.

އެކަމަކު މި މުޅި ޖިއޮޕޮލިޓިކަލް ގޭމްގެ އެންމެ ވޭންދެނިވި، ހާސްކުރުވަނިވި، އަދި އެންމެ ފުން ކަމަކީ ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާގެ ޖޫރިމަނާގެ ފަހަތުގައި ފޮރުވިފައިވާ އަޚްލާޤީ އަދި ފިކުރީ ބަނގުރޫޓުވުމެވެ.  ޕާކިސްތާނަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ނަމުގައި އުފެދުނު އެއްޗެއް ކަމަށް އަބަދުވެސް ބުނަމުން އަންނަ ގައުމެކެވެ.  އެ ޤައުމުގެ އަސްކަރިއްޔާއިން، ގޭގައި ދަށަށްދާ މަޤްބޫލުކަން ފޫބައްދަން، އިސްލާމީ ބޮޑެތި ހަނގުރާމަތަކުގެ ދިދަގައި އޮޅާލައިގެން، މުސްލިމް އުއްމަތުގެ ރައްކާތެރިޔާ، އިސްލާމްދީނުގެ ކިއްލާއެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅައެވެ.

ޕާކިސްތާނުގެ މަގުތަކާއި ސިޓީތަކުގައި ތިބި މީހުންނަށް ކިޔައިދެނީ އަސްކަރިއްޔާއަކީ ހަމައެކަނި އެގައުމުގެ ބޯޑަރުތަކުގެ ރައްކާތެރިޔާ ނޫން ކަމަށާއި މުޅި އިސްލާމީ އުއްމަތާއި މާތް ދެ މިސްކިތް ދިފާއުކުރުމުގެ ޒިންމާ ވެސް އުފުލާ ކަމަށެވެ.  އެކަމަކު ސްޓްރެޓެޖިކް މަސްލަހަތާއި ބައިނަލްއަގްވާމީ ސިޔާސަތުގެ ބެލެންސް ބަދަލުވުމުން، އެ ހުރިހާ ފިކުރީ އަދި ދީނީ ދައުވާތަކެއް ކުޑަދޮރުން ބޭރަށް އުކާލަ އެވެ.

އަދި މިތަނުގައި މުހިންމު ސުވާލެއް ސިކުނޑިއަށް އަންނަނީ: ހަމައެކަނި އަމާޒަކީ އެމެރިކާއާއި ސައުދީ އަރަބިއްޔާއަށް ނުވަތަ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެހެން ބައިވެރިންނަށް ބަހަނާތަކާއި ޖަސްޓިފިކޭޝަންތައް ދިނުމެވެ.

މި ސުވާލުގެ ޖަވާބު އޮތީ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން މި ސަރަހައްދުގެ މައްޗަށް ހިޔަނި އަޅާފައިވާ ވިސްނުމެއްގެ ތެރޭގައި ވަޅުލެވިފައެވެ.  އެހެނީ އިގްތިސާދީ ބަލިކަށިކަން ނުވަތަ ސިޔާސީ ދަތިކަން ގަބޫލުކުރުމަކީ ޕާކިސްތާނަކީ ނާކާމިޔާބު ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައި ދުނިޔެއަށް ހުށަހަޅައިދޭ ކަމެކެވެ.  އެކަމަކު “ކައުންޓަރ ޓެރަރިޒަމް އޮޕަރޭޝަންސް” ގެ ދައުވާ އިން ހުށަހަޅަނީ އެއީ ހީވާގި އަދި މުހިންމު ސަލާމަތީ ބައިވެރިއެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ.

އެއަށްވުރެ މާ ބޮޑަށް، ޕާކިސްތާނުގެ މުއައްސަސާއާ ގުޅިފައިވާ މީޑިއާތަކާއި ރަސްމީ ވާހަކަތަކުން ފާއިތުވި ވިހި އަހަރު ތެރޭގައި އަފްޣާނިސްތާނުން އަންނަ ކޮންމެ ތަރައްގީއަކީ ޕާކިސްތާނުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކަލެއް ކަމަށް ބުނާ ޚިޔާލު ތަކުރާރުކޮށް ފެތުރިފައިވެއެވެ.  މި ޕްރޮޕެގެންޑާގެ ސަބަބުން އަފްޣާނިސްތާނުގެ މުސްލިމުން ޕާކިސްތާނުގެ އާންމު ސިކުނޑީގައި ގިނައިން ސިފަކޮށްފައިވަނީ ޝައްކުކުރެވޭ މީހުންނާއި ރައްކާތެރިކަން ނެތް މަސްދަރުތަކާ ގުޅިފައިވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

އަސްކަރީ އަދަބިއްޔާތުގައި މި ހާލަތަށް ކިޔަނީ “ޑިހޫމަނައިޒޭޝަން” ކަމަށާއި، މިއީ އަމާޒުކޮށްފައިވާ އިންސާނުންނަކީ މީހުންގެ ގޮތުގައި ނޫން ކަމަށާއި، އަސްކަރީ ހިސާބުތަކުގައި ހަމައެކަނި “ކޮލެޓަރަލް ޑޭމަޖް” ގެ ގޮތުގައި ދެކޭ ޕްރޮސެސް ކަމަށެވެ.

ޚޯސްޓް، ކުނާރު، އަދި ޕަކްޓިކާގެ ވެއްޓިފައިވާ ގެތަކުގެ ކޮތަޅުތަކުން ދަމައިގަތް ކުޑަކުދިންގެ ހަށިގަނޑާއި، ޒަޚަމްވެފައިވާ މައިންގެ ރުއިމަކީ މިހާރު މި ހާދިސާގެ އެންމެ ވޭންދެނިވި ހަނދާންތަކެވެ.  މި އެޕިސޯޑުން ދުނިޔެއަށް ދަސްކޮށްދެނީ ދައުލަތްތަކުން ދީނާއި ޢަޤީދާއާއި އަގުތައް އިންސާނުން އިސްލާހުކޮށް މަގުދައްކައިދިނުމަށް ނޫން ނަމަވެސް ޚުދު ސިޔާސީ ބާރާއި ދިރިހުރުމުގެ ވަސީލަތެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުން އެ ދައުލަތްތަކުގެ އަޚްލާޤީ ބިންގާތައް ބަލިކަށިވެ އިންސާނީ އަގުތަކާމެދު ސުވާލު އުފެދޭކަމެވެ.

މިހާރު ޔުނާމާގެ ހަގީގަތް ހޯދުމުގެ ރިޕޯޓުން ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާއާއި އައްތައުالله ތަރާރުގެ ދައުވާތައް ސީރިއަސް ފާރަވެރިކަމެއްގެ ދަށަށް ގެންގޮސްފައިވާއިރު، ޕާކިސްތާނުގެ މުސްލިމް އާބާދީއާއި އެހެން މީހުންގެ ވޭން އިހުސާސްކުރާ މީހުން އެމީހުންގެ ކަމަށް ބުނާ ލަޝްކަރުގެ މި ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ޖަރީމާއާ ކުރިމަތިލާން ހިމޭންވާނެތޯ ނުވަތަ އަޑު އުފުލާނެތޯ ވަގުތަށް އެނގޭނެ އެވެ.

މި ހުރިހާ ކަމަކާ މެދު އާދައިގެ މުސްލިމަކު ވިސްނާލާއިރު، ޕާކިސްތާނުގެ އަސްކަރިއްޔާއިން ގައުމުގެ އެތެރެއާއި ބޭރުގެ މުސްލިމުންނަށް އުކާލާ ބޮންތަކަކީ ހަގީގަތުގައި އެއްވެސް ދުޝްމަނެއް ނައްތާލުމަށް ކުރާ ބޮންތަކެއް ނޫން ކަމުގެ ނިންމުމަކަށެވެ.  އެމީހުންގެ ބޭނުމަކީ ދުނިޔޭގެ ބާރުތަކާއި ލޯނު ދޫކުރާ ފަރާތްތަކާއި ދަރަނި މާފުކުރާ މީހުންނަށް މެސެޖެއް ފޮނުވުމެވެ: “އޭ ދުނިޔޭގެ ވެރިންނޭވެ، އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީގެ ޒަމާނުގައި ތައްޔާރުވެފައިވާ އަހަރެމެންގެ ކާބަފައިން ފަދައިން އަހަރެމެން މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އަދި އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ ވަފާތެރި އަދި ކިޔަމަންތެރި އަޅުންގެ ގޮތުގައި ދެމިތިބީމެވެ.”