އަޖްމަލް ޖަލާލް
ގްރެނާޑާގެ އެންމެ ފަހުގެ ވަށާލުން ގާތްގަނޑަކަށް ދެ އަހަރާއި ބައި (މީލާދީން 1489-1492) އަށް ދެމިގެން ދިޔައިރު، މިއީ އަލްއަންދަލުސްގެ ތާރީޚުގައި އެންމެ ހިތާމަވެރި އެއް ބާބު ކަމުގައި ވެއެވެ.
1491 ވަނަ އަހަރު ސްޕެއިންގެ ސިފައިން ގްރެނާޑާގައި ހިފަހައްޓާފައި އޮތް ބާރު އިތުރަށް ވަރުގަދަ ކުރިއެވެ. މާލެއަށް ވަދެ ނުކުމެވޭ ކޮންމެ މަގެއް ބަންދުކޮށްފައި އޮތުމުން، އެ ސިޓީގެ މުސްލިމް ރައްޔިތުންނަށް ދިރިއުޅެން މަޖުބޫރުވީ ގަނޑުވަރުތަކާއި އަމިއްލަ ގެތަކުގައި ރައްކާކޮށްފައި ހުންނަ ކުޑަކުޑަ ދަނޑުވެރިކަމުގެ ބާވަތްތަކުންނެވެ. މިފަދަ ޝަރުތުތަކެއްގެ ދަށުން ދެކޮޅުވެރިކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަން އެ ސިޓީގެ އެންމެ ފަހުގެ ވެރިޔާ ސުލްތާން އަބޫ އަބްދުالله އަލް ސާގިރު ދެނެގަތުމުން، އުތުރު އެފްރިކާގެ މުސްލިމް ވެރިންނަށް އެހީތެރިކަމަށް އެދި އަވަސް އިލްތިމާސްތަކެއް ފޮނުއްވިއެވެ.
ނަމަވެސް ތާރީޚުގައި އެއިން އެއްވެސް ފަރާތަކުން ލިބުނު އެހީތެރިކަމެއް ލިޔެވިފައެއް ނުވެއެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް މުޅި ހަމަނުޖެހުމުގެ ތެރޭގައި އެމީހުން ކެސްޓިލްއަށް ހަނޑުލުގެ އެކްސްޕޯޓްކޮށް، އެއާ އެކު އެކުވެރި ވިޔަފާރީގެ ގުޅުންތައް ދެމެހެއްޓިއެވެ. މި ވަގުތު ގްރެނާޑާގެ މުސްލިމުންގެ ހާލަތު ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ގޯސްވެ، ވަށާލުމުގެ އެންމެ ފަހު މަރުހަލާގައި ފަނާކުރަނިވި ބަނޑުހައިހޫނުކަމެއް ކުރިމަތިވިއެވެ. ސްޕެއިންގެ ތާރީޚް ލިޔުންތެރިޔާ ހަރްނާން ޕެރޭޒް ޑެލް ޕުލްގާ އެ މަންޒަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ “މަރުގެ ވަސް މާލޭގެ މަގުތަކުން އުފުލިގެން ދިޔައީ. މީހުންނަށް މަޖުބޫރުވީ ބުޅަލާއި ބަނޑޮހާއި ޗަސްބިން އަދި ބޫޓުން ނަގާފައިވާ ކައްކާފައިވާ ހަމެއް ވެސް ކާށެވެ.”
މި ހާދިސާތަކުގެ ބައެއް މަންޒަރުތައް އަމިއްލައަށް ފެނުނު މުސްލިމް ތާރީޚް ލިޔުންތެރިޔާ ލިސާން އަލް ދީން އިބްނު އަލް ޚަތިބު އަލް ސާގިރު އޭނާގެ ހަނދާންތަކުގައި ލިޔުއްވާފައިވަނީ “ކުޑަކުދިން މައިންގެ އުރަމަތީގައި ބަނޑުހައިހޫނުކަމުގެ ސަބަބުން މަރުވަމުން ދިޔައިރު، ސަލާމަތްވި މީހުންގެ އަޒުމް މުގުރާނުލުމަށްޓަކައި މީހުން މަރުވެފައިވާ މީހުން ވަޅުލީ ހިމޭންކަމާއެކު” ކަމަށެވެ.
ޝާހީ ގަނޑުވަރުގައި އަދިވެސް ބައެއް ތަކެތި ހިފެހެއްޓި ނަމަވެސް، އާދައިގެ ރައްޔިތުން ދޫކޮށްލީ ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި، ބަލިމަޑުކަމާއި، ހިތި ފިނިހޫނުމިނާ ކުރިމަތިލާށެވެ. ވިންޓަރުގެ ތެރޭގައި ވަށާލުން ކުރިއަށް ދިޔައިރު، ގްރެނާޑާގެ ވަށައިގެންވާ ފަރުބަދަތައް އޮތީ ބޯ ސްނޯގެ ދަށުގައި ވަޅުލެވިފައެވެ. ވަބާއާއި ހިއްކާ ބިމާއި ފިލައިގެން ދިޔަ އަގުތައް ފެތުރިގެން ދިޔައީ ރޮށި ރަނަށްވުރެ އަގުބޮޑުވެގެންނެވެ.
1491 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހުގެ ނިޔަލަށް އަބޫ ޢަބްދުﷲ އަލް ސަޣީރު ނިންމެވީ ޚާއްޞަކޮށް ބޭރުގެ މުސްލިމުންގެ ތާއީދު މުޅިން ނެތް ޙާލަތެއްގައި ގްރެނާޑާގައި ދެކޮޅުހެދުމުގެ ބާރު މިހާރު ނެތް ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން ހަވާލުވުމަށް ހުށަހެޅުއްވުމަށް ކެތޮލިކް ރަސްރަސްކަލުންނަށް މަންދޫބަކު ފޮނުއްވި ނަމަވެސް، މުސްލިމް އާބާދީގެ ދީނާއި މުދަލާއި ކަރާމާތް ރައްކާތެރި ކުރުމަށް ޝަރުތުކޮށްގެންނެވެ.
ގްރެނާޑާގެ މުއާހަދާގައި ސޮއިކުރީ ނޮވެމްބަރު 25، 1491 ގައި ކަމަށާއި، އެ ސިޓީއަށް ދެ މަސް ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ދީ، އޭރު ނިސްބަތުން ރަނގަޅު ކަމަށް ބެލެވުނު މުއާހަދާގެ މާއްދާތައް ތަފްސީލީ ގޮތެއްގައި މުރާޖައާ ކުރެވުނު ކަމަށެވެ. ޖެނުއަރީ 2، 1492 ގައި ގްރެނާޑާ ރަސްމީކޮށް ހަވާލުވީ މުސްލިމް އާބާދީއަށް ވަކި ހައްގެއް ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށް ކޮންމެ މާއްދާއެއް ފަރުމާކޮށްފައިވާ އަށްޑިހަ މާއްދާއަކުން އެކުލެވޭ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުންނެވެ.
ސުލްތާން އަބޫ އަބްދުالله އަލް ސާގިރު ޑިމާންޑް ކުރެއްވީ ކެތޮލިކް ދީނަށް ލޯބިކުރާ ރާނީ އިޒާބެލާ އިންޖީލަށް ހުވާކޮށް، ވަޒީރު އަބޫ އަލް ގާސިމް އަލްޣަރުނާތީ އާއި އިސް ފަނޑިޔާރުންގެ ހާޒިރުގައި މުއާހަދާއަށް ފުރިހަމައަށް އިހުތިރާމް ކުރައްވާނެ ކަމަށް ވައުދުވެވަޑައިގަތުމަށެވެ. އިޒާބެލާ ހުވާ ކުރިއިރު، އޭނާގެ ފިރިމީހާ ފަރޑިނަންޑް އާއި އެކު ކާޑިނަލުންނާއި ފައްޅީގެ ފައްޅީގެ މީހުންނާއި ފައްޅީގެ އިސް އޮފިސަރުންނާއި ދައުލަތުގެ އިސް އޮފިޝަލުން ވެސް ހުވާ ކުރި އެވެ.
އެކަމަކު އިޒާބެ ދެން ކުރި ކަމެއް އެނގޭތަ؟
ގްރެނާޑާގައި ވަޒަންވެރިވެ، މުސްލިމުން ހަތިޔާރު ހަވާލުކޮށްފައިވާކަން ޔަގީންކޮށް، ސިފައިން ރޫޅާލައި، އަބޫ އަބްދުالله އަލް ސާގިރު މޮރޮކޯއަށް އަރުވާލުމާއެކު، ޕޯޕަށް ލިޔުއްވައި، އޭނާގެ ތަޤްވާވެރިކަމަށް ދަޢުވާކޮށް، ހުވާއިން މިނިވަންވުމަށް އެދިވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މިއަދާ ހަމައަށް ރައްކާތެރިކޮށްފައިވާ ރަސްމީ ސިޓީއެއްގައި ޕޯޕް ވަނީ އެކަމަނާ ނަދުރުން ބަރީއަވެ، ފާފަ ފުއްސެވި ކަމަށް އިއުލާންކޮށް، މުސްލިމުންނަށް ޚިޔާނާތްތެރިވެއްޖެނަމަ ޤިޔާމަތް ދުވަހު އެކަމުގެ ޒިންމާ ނުނަގާނެކަން ކަށަވަރުކޮށްދެއްވާފައެވެ.
މި ހުއްދައާއެކު ހަތިޔާރު އެޅި އިޒާބެލާ ވަނީ އެ އެއްބަސްވުން ދޫކޮށްލާފައެވެ. ޤަތުލުއާންމުތައް ފެށިގެން ދިޔައެވެ. އިންކުއިޒިޝަން ކޯޓުތައް ގާއިމް ކުރެވުނެވެ. މަގުމައްޗަށް ފާޅުގައި ލޭ އޮހޮރެމުން ދިޔައެވެ. މީހުން ދިރިތިއްބާ އަންދާލި އެވެ. މުސްލިމުން ނަޞާރާދީނަށް ބަދަލުވުމަށް މަޖުބޫރުކުރިއެވެ. އެންމެ ފަހުން މީހަކު އިސްލާމްދީން އަމަލުކުރާ ކަމުގެ ނުވަތަ އިސްލާމީ ރިވާޔަތެއް ތަންފީޒުކުރާ ކަމުގެ އެންމެ ކުޑަ ޝައްކެއް ވެސް ވެގެން ދިޔައީ އެމީހަކު އުނދުން މައްޗަށް ފޮނުވުމަށް ފުދޭވަރުގެ ބިންގަލަކަށެވެ.
ފަހެ އޭ މުސްލިމުންނޭ! الله ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އަހަރެން މިހާރުވެސް ޚިޔާނާތުގެ ވަސް ދުވަމެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފެންނަނީ ގްރެނާޑާގެ ރައްޔިތުންގެ މޫނުތައް ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންގެ މޫނުމަތިން ލޯގަނޑުން ފެންނަން. އަޅުގަނޑަށް ފެންނަނީ އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ ތެރޭގައި ވަކި ޚިޔާނާތްތެރި އަޅުންގެ އެއްބާރުލުން ލިބިގެން ވައިޓް ހައުސްއާއި ބްލެކް ހައުސްއިން އާ ފަރޑިނަންޑްސް އާއި އާ އިޒާބެލާސް ނިކުންނަތަނެވެ.
އޭ މުސްލިމުންނޭ! ހަގީގަތުގައި ތާރީޚު ބަދަލުވެއްޖެ ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެމެންގެ ޢަހުދުތަކަށް ދުވަހަކުވެސް ދުޝްމަނުން ޝަރަފުވެރިކަން ދީފި ހެއްޔެވެ؟ އެމީހުންނާއެކު ކިތައް ސުލްހައިގެ އެއްބަސްވުންތަކުގައި ސޮއިކޮށްފައިވަނީ، ހަމައެކަނި ނަތީޖާ އޮޅުވާލުމާއި ގެއްލުމަކަށް ވެގެން ހެއްޔެވެ؟ ޓްރަމްޕާއި، ނަތަންޔާހޫއާއި، މެކްރޮންއާއި، މެލޯނީއާއި، އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ ޚިޔާނާތްތެރި ވެރިންގެ ކިބައިން އިންސާފު ލިބޭނެ ކަމަށް ހަގީގަތުގައި އުންމީދު ކުރައްވަނީ ހެއްޔެވެ؟
އަދި ތިބާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ތިބާއަށް އިންޒާރު ދެއްވައެވެ.
“ކިހިނެއް [މުއާހަދާއެއް އޮވޭނީ] ތިބާގެ މައްޗަށް ވެރިކަން ލިބިއްޖެނަމަ، ތިބާއާ ގުޅޭ އެއްވެސް ގާތްތިމާގެ ގުޅުމެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަމުގެ ޢަހުދެއް ނުހިނގާ؟
ފަހެ، އޭ ކުރީގެ އަލް އަންދަލުސްގެ އަހުލުވެރިން، އާ، އިރުމަތީ އަލް އަންދަލުސް އަށް އެއްވެސް މީހަކު އެބަހުރި ހެއްޔެވެ؟
ޚިޔާނާތްތެރިން ޣައްޒާ، ގްރެނާޑާގެ ނިމިދިޔަ ދިމާލަށް ގެންދަނީ
